Als we het naturalisme als uitgangspunt nemen voor onze visie over de werkelijkheid, dan spreken de volgende uitgangspunten voor zich:
1. denken berust op de structuur en activiteit van neuronen (elke gedachte is te herleiden tot de werking van het brein)
2. wetenschappelijke kennis (theorieën) zijn in principe betrouwbaarder dan andere vormen van kennis.
Vanzelfsprekend zijn deze uitgangspunten aanvechtbaar. Je kunt bovendien niet uitsluiten dat ze tenslotte moeten worden herroepen (dat is dan voortschrijdend inzicht).
Voor de naturalist is de evolutietheorie van Darwin de meest begrijpelijke verklaring voor de inzichten en vaardigheden van de mens. We hebben grotere hersenen dan onze voorouders en dat verklaart waarom wij technisch vaardiger zijn dan zij waren.
Volgens de Bijbel zijn onze voorouders geschapen door God. De eerste mensen waren Adam en Eva. Adam en Eva maakten zich nuttig in Eden door het indelen en benoemen van de planten en de dieren. In de Bijbel staat nu een merkwaardig verhaal: de mensen mochten in Eden eten van alle vruchten, maar niet van vruchten van 'de boom van kennis van goed en kwaad'. Zij deden dit toch en werden uit Eden verstoten. Zij moesten wonen in de wereld, dat is een oord van goed en kwaad.
Volgens rabbijn Allen Wayne, die het boek 'Thinking about right and wrong' schreef, hadden de eerste mensen al enig besef van goed en kwaad (anders kun je het Eva en Adam niet euvel duiden dat ze tegen Gods geboden ingingen). Hij meent daarom dat de volgende uitleg begrijpelijk is:
" (...) the power invested in them by eating the forbidden fruit was the knowledge that comes with calculating consequences".
De rabbijn benadert de ontwikkeling van de mens tot volwaardig ethisch wezen vanuit zijn geloof. Toch is zijn uitleg niet veel anders dan de natuurwetenschappelijke uitleg: een dier moet een behoorlijke evolutionaire ontwikkeling gehad hebben voordat het als een volwaardig ethisch wezen kan handelen.
De psycholoog Rest onderscheidt vier vermogens die noodzakelijk zijn: (1) je moet onderscheid kunnen maken tussen conventionele en morele normen; (2) je moet beschikken over impulscontrole; (3) je moet ethisch willen handelen (motivatie); (4) je moet een bepaald karakter hebben.
We kunnen de eerste component verder onderverdelen: (1a) je moet inzien dat een bepaalde situatie moreel relevant is; (1b) je moet empathie en begrip voor de betrokkenen kunnen hebben; (1c) je moet begrijpen welke opties je hebt om te handelen; (1d) je moet kunnen 'bedenken/berekenen' welke causale gevolgen je gedrag heeft voor de betrokkenen; (1e) je moet begrijpen wie door je handelingen geraakt wordt.
Bovendien moet een ethisch 'dier' beschikken over waarden en het moet een rangorde van dergelijke waarden kunnen opstellen. Een volwaardig ethisch dier begrijpt dat mensen waardevol zijn en dat we daarom 'ethisch' ten opzichte van elkaar moeten handelen. (Waarden en normen kun je niet van elkaar scheiden).
Kortom, de verklaring van de rabbi en de psycholoog ontlopen elkaar niet veel: het eten van de appel gaf de mens het vermogen om volwaardig ethisch te handelen; volgens de psycholoog is het vermogen om volwaardig ethisch te handelen iets wat vooral de 'wijze mens' kan: zijn hersenen waren langzamerhand 'ethisch' volgroeid.
Het verhaal uit de Bijbel neemt echter een onverklaarbare wending. God is niet blij met het feit dat de mens ethisch volwaardig geworden is. Hij is zelfs zo kwaad dat hij de mensen wegzendt uit Eden. Waarom hebben de schrijvers -of samenstellers- van de bijbelse verhalen gedacht dat de ontwikkeling tot een volwaardig ethisch mens Gods 'toorn' wekt?
De schrijvers van de bijbelse verhalen laten God zeggen: 'Nu ze gegeten hebben van de verboden vrucht zijn de mensen gelijk aan ons. Stel dat ze dan ook nog eten van de boom des levens en onsterfelijk worden,- dan is de mens helemaal gelijk aan ons: voordat dat gebeurt moeten ze Eden uit!'.
Deze bijbelse antropomorfe verklaring is niet helemaal onbegrijpelijk: want we zien dat de mens er geen moeite mee heeft om God moreel de maat te nemen. Schijnbaar beschouwt de mens God in ethisch opzicht als zijn gelijke.
Filosofen betogen bijvoorbeeld -gesteld dat we inderdaad aannemen dat God de schepper is van hemel en aarde- dat God 'moreel schuldig' is als hij om welke reden dan ook kinderen laat sterven aan kanker. Een muis, een giraffe of een walvis zullen 'de schepper' nooit moreel de maat nemen, eenvoudigweg omdat ze geen volwaardig ethisch besef hebben.
Een goed voorbeeld van een filosoof die God de maat neemt is D.Z.Philips: hij meent dat geen enkele theodicee Gods schuld voor het lijden van de mens kan wegnemen- en hij meent dat het opstellen van een theodicee zelf een vorm van immoreel handelen is, want je 'praat het lijden van kinderen goed'.
Als de olifant over zijn bestaan zou moeten oordelen dan zou hij op geen enkele wijze de wereld kunnen opvatten als een kwaad oord. Uiteraard, want het dier heeft eenvoudigweg de juiste draadjes en schakelingen niet om een volwaardig ethisch dier te zijn.
De mens echter kan de wereld bezien als een ethisch oord waarin de mens van waarde is. Ethiek is niet te vinden in de wereldse dingen maar wel in het verstand van de mens: het is een natuurlijke verworvenheid, het menselijke brein had precies de juiste natuurlijke groei om de werkelijkheid te zien als een oord waarin schepselen waardevol zijn en hun handelingen betekenis hebben.
Welk analytisch argument kunnen we nu opstellen naar aanleiding van deze enigszins vreemde menging van een natuurlijk en religieus narratief.
Wel, als we God de maat willen nemen -gesteld dat God inderdaad de schepper van hemel en aarde is (ik heb geen idee hoe God de wereld geschapen heeft)- voor het kwaad in de wereld, dan kan dat niet zonder anderzijds te beseffen dat God de mens waarde verleend heeft. Als D.Z.Philips schrijft dat er geen reden kán zijn voor het lijden van kinderen, dan moet hij wel beseffen dat zijn beschuldiging alleen zeggingskracht heeft omdat de mens (kinderen) van waarde is. God moet zich het lot van de kinderen aantrekken omdat de kinderen door niemand anders dan God 'bezwaard' zijn met waarde.
Dit leidt tenslotte tot een paradox: wie God aanrekent dat hij toestaat dat kinderen sterven aan kanker, rekent God feitelijk aan dat hij ons het besef geschonken heeft dat kinderen (grote) waarde hebben.
We hadden ons evolutionair anders kunnen ontwikkelen. We hadden dan minder of weinig ethisch besef gehad. Het goede van deze ontwikkeling zou zijn geweest dat we ons niet zouden hebben bevonden in een oord van goed en kwaad, maar in een wereld zonder ethische waarden. (Wie weet is de aarde voor dieren met minder ethisch besef eenvoudigweg in orde: de soepschildpad schijnt het bestaan prima te vinden, het doet hem allemaal weinig).
We verwijten God feitelijk dat hij kinderen lijkt te beschouwen als betekenisloze dieren, die je aan een ernstige ziekte mag laten bezwijken, terwijl we over het hoofd zien dat juist God ons het besef gaf dat kinderen (mensen) waardevol zijn.
Je kunt dit 'argument' ook in een 'groter goed'-vorm gieten. Het lijden van de mens is geen kwaad, want het komt voort uit de waarde die de mens heeft. Is er iemand die liever leeft in een wereld zonder kwaad, maar wiens leven geen noemenswaardige betekenis (waarde) heeft?
[Ik moet nog sleutelen aan deze versie van de tekst (en aan het argument). Ik zal na elke verandering trouw het versie-nummer aanpassen. Ook literatuurverwijzingen ontbreken: die moeten tzt nog worden toegevoegd.]
------
[±] Wellicht is dit het argument: (1) we zijn geëvolueerd tot volwaardige ethische wezens (we hebben gegeten van de boom van kennis van goed en kwaad); (2) we leven [sindsdien] in een 'ethische box': we hebben besef van waarde (we begrijpen de bijbehorende normen); (3) wie besef van waarde (en normen) heeft is ontvankelijk voor lijden; (4) wie in een ethische box leeft kan het lijden beoordelen als een kwaad (het lijden is in strijd met de waarde van de mens: je behoort waardevolle kinderen vrij te stellen van ziekte); (5) God is de schuld van het kwaad: (want) hij is de almachtige schepper van hemel en aarde; (6) God had moeten voorkomen dat wij volwaardige ethische wezens zijn (want wij willen gevrijwaard zijn van het kwaad); (7) wij willen volwaardige ethische wezens zijn (want wij willen waardevol zijn); (8) God had wel en niet moeten voorkomen dat wij ethische wezens zijn; (9) God het kwaad verwijten is onredelijk [uit 8].