'Gwoon is gwoon genoeg'

Op de middelbare school is filosofie een keuzevak. Het is de taak van de docent om ouders en leerlingen uit te leggen wat filosofie is en waarom filosofie nuttig is.

Veel tijd krijg je daar niet voor. Je geeft één gastlesje aan de leerlingen (in de namiddag) en één aan de ouders (in de avond).

Het probleem is dat Nederlanders geen staande filosofie-traditie hebben. De enige Nederlandse filosoof van internationale faam was Spinoza (ik vrees echter dat zijn Ethica bij vrijwel geen enkel gezin op de boekenplank staat).

Wat is dan wel het nut van filosofie?

Wel, we hebben één lichaam dat per beurt slechts één handeling kan verrichten: je kunt een autoritje maken, je kunt een biefstukje met gebakken aardappelen eten in het plaatselijke restaurant, je kunt bejaarden plagen door steentjes tegen de ruiten te gooien of je kunt gewoon je ogen sluiten en gaan slapen. Maar je moet kiezen. 

Louter en alleen het feit dat je slechts één handeling per keer kunt verrichten verplicht je tot nadenken, afwegen en oordelen. 

Het aardige is dat je zelfs niet kunt weigeren om te kiezen: want ook wie de rest van zijn leven weigert om op te staan van zijn stoel (het lijkt mij aardig om een roman te lezen over een man die is gaan zitten op een stoel en daar tot zijn dood aan toe op blijft zitten) heeft een keus gemaakt.

Het was nu Socrates die wilde dat wij nadenken over onze keuzes en dat wij er de verantwoordelijkheid voor dragen. 

Het rechtvaardigen van je keuzes begint met het verzamelen van meningen. Want wie geen mening heeft zal volkomen indolent zijn. Meningen zijn de brandstof voor de handelende mens.

Je kunt de functie van een mening vergelijken met een plank die je over een sloot legt: de mening stelt je in staat om naar de overkant te lopen (naar de overkant lopen: metafoor voor iemand die zijn plannen realiseert). 

Zonder mening bereik je weinig (want je weet niet wat je wilt en hoe te doen) maar met een mening -de plank- kom je wel aan de overkant. 

Meningen zijn dan ook niet onschuldig. Als iemand van mening is dat alle Friezen naar een strafkamp moeten, dan heeft hij een plank in handen om -als de kans zich voordoet- de oversteek te maken. Mannen die vinden dat ze hun vrouw moeten slaan en dit leren aan andere mannen: zij verstrekken aan hun mannelijke volgelingen een plank om over te steken.

Socrates hamerde er dan ook feitelijk op dat wij onze meningen moeten rechtvaardigen. Alleen wie handelt op grond van een gerechtvaardigde mening is rationeel (en RATIONALITEIT -zie hoe de docent dit woord nu met rood krijt en grote letters op het bord schrijft!-, is het ideaal van de filosoof: de filosoof wil een rationele levenshouding kweken in alle mensen).

Hoe controleer je of een mening gerechtvaardigd is? Wel, een mening is gerechtvaardigd als de negatie van die mening niet rationeel is (bijvoorbeeld omdat ze aantoonbaar inconsistent is, de definitie rammelt, ze niet coherent is, de afleiding niet klopt, enz).

Vervolgens legt de docent uit hoe een filosoof een mening rechtvaardigt. Hij wijst op het gebruik van definities, noodzakelijke en voldoende voorwaarden, logica (vooral het gebruik van premissen en afleidingsregels), consistentie, en tal van andere instrumenten zoals het onderscheid tussen de dicto en de re, knowing how, knowing that, enz.

Tenslotte zal de docent dan iets zeggen over de vraag voor wie dit nuttig is. Wel, voor alle leerlingen! Want in alle wetenschappen komt men op een punt dat de vraagstukken niet kunnen worden afgeleid uit een formule, maar dat men op zoek moet naar een rechtvaardiging voor een bepaalde mening. Zo moeten wetenschapper bijvoorbeeld vaak hun mening rechtvaardigen als ze weer eens moeten bepalen 'welke kant het onderzoek uit moet'. 

In alle wetenschappelijke disciplines zijn er vraagstukken waar de geleerden verschillende meningen over hebben. In dat geval zullen ze zeker hun mening moeten rechtvaardigen. Je kunt niet volstaan met slechts het deponeren van je mening.

Filosofen -ik bedoel: academische filosofen- zijn uitermate bedreven in het rechtvaardigen van een mening: ze voeren de argumenten zo ver door dat tenslotte de 'spoken' en de 'tegenstellingen' uit hun schuilplaatsen tevoorschijn komen kruipen en de zwakte of kracht van een argument aan het licht komt.

Als er dan nog voldoende tijd over is gebruikt de docent de raadselen van de tijd als een voorbeeld om te laten zien dat het boerenverstand niet voldoende is om een mening te rechtvaardigen. Want het gevecht tegen het boerenverstand is eigenlijk de eerste strijd die een filosoof moet zien te winnen.

'Als u meent te weten dat dit de realiteit is, omdat u in staat bent om tegen de tafel te schoppen, dan moet u ook in staat zijn om ons te zeggen hoe lang de realiteit duurt: want u kunt wel op dit ogenblik tegen de tafel schoppen, maar u kunt niet tegen de tafels uit het verleden schoppen (dit is het standpunt van de 'presentisten', filosofen die proberen te rechtvaardigen dat alleen het nu echt bestaat).  

U bent het er niet mee eens? (er is altijd in het publiek iemand die het er niet mee eens is: altijd is het een man en altijd zit hij met de armen over elkaar). En na de gebruikelijke enigszins stevige 'gewoon-uitleg' (de dingen bestaan gewoon, ze verdwijnen niet) die besloten wordt met de opmerking 'en zo is het gewoon', is het interessant om hem te vragen zijn standpunt wat preciezer uit te werken. 

Als het allemaal zo gewoon is, kunt u dan ook zeggen "waar eindigt het heden -de echte wereld- en waar beginnen verleden en toekomst. Of blijft het verleden altijd bestaan en is ook de toekomst al actueel? Als de echte wereld er gewoon altijd is, zoals u zegt, kunt u dan even in de echte wereld kijken waar ik aanstonds, aan het einde van de les, mijn krijtje zal wegleggen?

En zulke simpele kwesties zijn vaak voldoende om de mensen er (enigszins) van te overtuigen dat 'gewoon' niet 'gewoon' is.

Je besluit met: het is niet de filosofie die vreemd is, maar het is de wereld die ingewikkeld is en ongrijpbaar. Onze fout is dat wij de wereld 'gewoon' willen maken en eenvoudig en overzichtelijk: dat is onze eigenlijke denkfout. 

Wij zijn psychologisch zo ingericht dat wij op de automatische piloot routinematig onze handelingen willen kunnen verrichten. En dit is het tegendeel van wat de filosoof beoogt: als je je inzichten probeert te rechtvaardigen en je doet dit stelselmatig en streng, dan stuit je vanzelf op 'ongewone moeilijkheden'.[1] 

Het grootste gevaar voor rationaliteit is de idee dat iets 'gewoon' is. Wij worden sterk beheerst door de vastgeroeste idee dat de wereld 'g'woon is zoals wij haar gewoon zijn'. 

En als u dat inziet, dan heeft u vanavond al de eerste stap gezet om Nederlands tweede grote filosoof te worden.

Hoeveel leerlingen dan tenslotte voor ons vak kiezen blijft elke keer weer afwachten.

-----

[1] Vrij naar Wittgenstein: de filosoof vecht tegen de beheksing van ons verstand. (Mooie term is dat: de beheksing...)

Hoop

Ik heb -met gewone natuurlijke middelen- laten zien dat onze (rationele) denkwijze beperkt is en dat wij in een werkelijkheid leven die ons begrip te boven gaat.[1]

We beschikken niet over een denk-apparaat waarmee we de werkelijkheid stelselmatig -naar haar structuur- in kaart kunnen brengen. Nogmaals, dat is ook precies wat je moet verwachten als je Darwins inzichten serieus neemt.

Daarmee is het algemene uitgangspunt van religie, namelijk het welbekende 'er is meer tussen hemel en aarde dan wij vermoeden (...) of kunnen dromen', filosofisch gerechtvaardigd.  

Vanzelfsprekend verplicht dit mensen tot niets. Je kunt evengoed een misotheïst zijn in een transcendente/religieuze werkelijkheid.[2]

Maar voor de dromers onder ons, de mensen die niet kunnen leven met de mate van onrecht op aarde, biedt dit inzicht hoop: immers, als de werkelijkheid bijvoorbeeld een 'iets' herbergt dat absoluut Zelfstandig is (een 'substantie' is de technische filosofische term), dan ben je geen dwaas (het is niet tegen beter weten in) als je hoopt op 'meer' dan dit ene leven te bieden heeft.

(deze tekst is op 6-10-26 gecontroleerd met pangram en blijkt volledig geschreven te zijn door een: mens; dat moet dan wel een dom mens zijn: met ai kun je denken en schrijven uitbesteden en gemakkelijk voorwenden dat je beter op de hoogte bent dan feitelijk het geval is: waarom zou je dan nog zelf een tekst schrijven; een tekst geschreven door een mens?: dat lijkt me geen aanbeveling, liever/beter schrijven we aan elkaar boodschappen geproduceerd door een machine... is het niet?)

-----

[1] Wie het naturalisme ernstig neemt kan religie niet afwijzen als een dwaasheid.

[2] De vraag is overigens niet welke religie 'waar' is, maar welke religie(s) bruikbaar is/zijn gegeven onze existentiële noden.

Biologische logica (1.5)

Wanneer heeft de evolutie besloten dat dieren een logisch opererend verstand nodig hebben? Ergens tijdens het ediacarium of het pre-cambrium: organismen kregen in die periode spierweefsel, zenuwweefsel en hun lichaam kreeg een bilaterale vorm (=een voor en achterkant).

De Hydra, een zogenaamd neteldiertje (Cnidaria), is uitgerust met drie zenuwnetten én met weefsel dat kan samentrekken. Dit bewegingsapparaat stelt het diertje in staat om zich langer te maken, korter te maken en zich te buigen. Zo kan het beestje een bescheiden aantal handelingen uitvoeren (zoals lopen, zwemmen, jagen). Maar... het zal deze handelingen slechts één voor één kunnen uitvoeren.

Zodra een dier een voorraadje handelingen heeft moet ze (dus) kiezen. Het lichaam is een object met alle beperkingen van dien. De logica van het lichaam is simpel: een lichaam kan slechts op één plaats tegelijk zijn, het kan zich langs slechts één baan verplaatsen en twee lichamen kunnen niet op één plaats zijn. Een waarheid als een koe. Deze simpele eigenschappen bepalen de logica/grondslag van het handelen.

In het wormpje C.elegans zie je dat 'de logica van het lichaam' de organisatie van het diertje volledig bepaald heeft. Ze heeft een repertoire van 'mogelijke handelingen' en ze kan deze handelingen rangschikken. Zo bepaalt ze welke handeling moet worden uitgevoerd. Haar commandoneuronen opereren strikt logisch: ze activeren het enige juiste programma en de-activeren alle andere programma's. 

Gegeven de verschillende programma's en gegeven de rangorde, kan ze besluiten om programma p wel óf niet uit te voeren.

Naarmate dieren over een groter repertoire van handelingen kunnen beschikken wordt 'de logica van het lichaam' steeds belangrijker. Organismen die afhankelijk zijn van de juiste handeling -liefst onmiddellijk en razendsnel uitgevoerd- zullen kansloos zijn als ze van de lichaamslogica die aan het handelen ten gronslag ligt niet het belangrijkste beginsel maken waar ze over beschikken.

Ook de mens is een bivalent handelend (motiel) dier. Ons repertoire aan mogelijke handelingen is zelfs enorm (wij kunnen nieuwe handelingen leren en we kunnen plannen/handelingen in gedachten ontwerpen). Het is dan ook geen wonder dat de blok-logica, die de grondslagen van het handelen bepaalt, stevig in ons verstand verankerd is (vermoedelijk in de basale ganglia).

De logische wetten hebben, zoals de alwetende medemens graag opmerkt, betrekking op eigenschappen van de wereld- maar dan wel op een paar contingente eigenschappen die fysisch gezien nauwelijks van belang zijn. 

Ons beeld van de werkelijkheid wordt voornamelijk bepaald én vertekend door deze relatief onbelangrijke kenmerken. Dát is nu wat biologen bedoelen met een 'niche'.

Onze 'klassieke voorstelling van de werkelijkheid' is van eigen makelijk, een voorstelling voor eigen gebruik. Met de 'ware' voorstelling van zaken -complicatie: als de werkelijkheid niet logisch is, bestaat er geen ware voorstelling van zaken- heeft zij niets te maken.

De lijn der verwachting

Het is van tweeën één: ofwel de wereld stemt overeen met hoe wij haar concipiëren ofwel de wereld stemt niet overeen met hoe wij haar concipiëren.

De meest algemene eigenschappen van ons wereldbeeld worden beschreven door logische wetten. Als deze wetten de wereld niet juist of volledig weergeven, dan weten we dat de werkelijkheid 'voorbij onze logische perceptie' geen orde/structuur heeft. 

Of, wat op hetzelfde neerkomt: dan weten we dat de werkelijkheid geen orde/structuur heeft die voor ons begrijpelijk is.

Daaruit volgt dat niets onmogelijk is (er is geen structuur die de werkelijkheid beperkt). Merk op dat zo ook het verschil tussen mogelijke werelden en de actuele wereld vervalt.

Wie kan het bestaan van een transcendente dimensie/persoon/toestand (leegte) ontkennen? De wereld is vreemder dan wij kunnen bevroeden- en dat ligt in de lijn der verwachting (gegeven de evolutie van de mens).

Luide stemmen

In de filosofie van de logica 'hoor' je een paar luide stemmen en een groot aantal minder luide stemmen.

De luide stemmen zijn onder andere van Williamson, Sher, Russell (Gillian), Maddy, Priest en van de grote logici/filosofen uit het verleden (denk aan Dummett, Wittgenstein, Russell (Bertrand), Frege, enz.) [1]

Vrijwel al deze filosofen zijn het over één ding met elkaar eens: de klassieke logica is, gegeven de wiskundige en natuurkundige puzzels van het ogenblik, niet rijk/krachtig genoeg. Je krijgt niet alle problemen keurig uitgerekend door ze in een klassiek jasje te persen.

De naturalistische filosofie van Penelope Maddy heeft, naar ik geloof, de beste papieren.

Zij stelt dat onze klassieke logica een soort rudimentaire logica is die uitstekend past bij ons wereldbeeld. Ons wereldbeeld is een zogenaamde kf-wereld (kant-frege: het is een wereld van objecten die welbepaalde eigenschappen hebben en onderlinge relaties). Hoe onze wereld is, is natuurlijk contingent. Ze had anders kunnen zijn.

Maddy gelooft dat onze denkwijze sterk bepaald werd door de eigenschappen van objecten. Vanzelfsprekend, want wij bewegen ons in een wereld van objecten. Markante eigenschappen van objecten zijn (1) twee objecten kunnen niet op één en dezelfde plaats zijn; (2) één object kan niet op twee/meer plaatsen zijn; (3) één object verplaatst zich langs één gesloten/ononderbroken traject.

Uit onderzoek blijkt dat peuters, ook al spreken ze nog geen taal, de logica van objecten uitstekend begrijpen. Dat is niet verwonderlijk, want de mens is een object dat zich in een wereld van objecten moet handhaven (sommige objecten lokken je in de val en eten je op; je moet de objecten in je omgeving daarom goed in de gaten hebben).

Uiteraard is een 'object-logica' niet compleet. Je hoeft geen fysicus te zijn om te begrijpen dat de werkelijkheid niet alleen uit stenen, blokken hout, marmeren tegels, bergmassieven en tal van andere lichamen bestaat.

De filosoof -de logicus heeft dit probleem niet, uiteraard- moet nu proberen te begrijpen wat het wil zeggen dat onze denkwijze beperkt is. Maddy stelt voor om alle 'sorites-paradoxen' op te lossen door idealisatie. Ze verantwoordt zich door er op te wijzen dat fysici dat ook doen. Je kunt niet precies berekenen wat gas doet, maar je kunt de expansie van gas wel berekenen aan de hand van een ideaal model. Williamson lost het probleem epistemologisch op. Het is volgens hem zo dat de puzzels een klassieke oplossing hebben, maar wij weten (nog) niet voldoende om deze oplossing te geven.

Geen van de beide oplossingen is bevredigend. Maddy's voorstel heeft niet geleid tot een beter begrip -laat staan dat het de oplossing heeft geleverd- van de puzzels; Williamsons oplossing is 'overspannen': want hoe weet hij dat de wereld klassiek is?

Een evolutionaire verklaring -Maddy is daar niet afkerig van, ze is van mening dat we onze logische denkwijze het best evolutionair kunnen verklaren- maakt precies dit begrijpelijk: namelijk dat wij de werkelijkheid met onze (beperkte) denkwijze niet kúnnen begrijpen, zoals wij met onze beperkte 'bestaanswijze' ook niet onder water kunnen leven. In het diepe water is geen zuurstof, buiten onze kf-wereld is geen (voor ons begrijpelijke) structuur.

Uiteindelijk wint Darwin het ook van de logici.

-----

[1] Frege en Russell horen wel in dit rijtje thuis. Russell is immers zelf de persoon geweest in wiens handen het logicisme is gestorven? En de reactie van Frege was enorm: hij heeft zelfs zijn logische geschriften uit de omloop willen nemen nadat Russell hem op de hoogte had gebracht van de paradox (barbers-paradox) in het systeem. Het logicisme is eigenlijk nooit tot bloei gekomen.

Spreuk

Als onze ethische aantijgingen jegens God (die kinderen kanker geeft!) het volle gewicht in de schaal leggen, dan mogen wij de Schepper wel eeuwig dankbaar zijn dat hij ons met moraal begiftigd heeft.

(Maar als je niet gelooft of afzijdig staat in het geloof, dan kun je het de schepper natuurlijk niet euvel duiden dat hij een kwaadaardige wereld heeft geschapen: hoe kun je nu iemand verwijten maken die niet bestaat- en, bij nader inzien, als de werkelijkheid niet geschapen is [intentioneel], hoe kan zij dan kwaadaardig of goedaardig zijn?).

M&¬M's no.3 [noot 4 toegevoegd]

We beschikken over de klassieke (exclusieve) binaire logica. In de KL is iets 'm' (=mogelijk) of '¬m' (niet mogelijk). We hebben dus twee 'modale boxen'.

Als KL universeel is dan kunnen we elk 'ding' in de m-box of in de ¬m-box doen.

Nu blijkt KL -tot onze ontsteltenis- niet universeel te zijn: er zijn 'dingen' die we niet (exclusief) ofwel in de m-box ofwel in de ¬m-box kunnen doen.

Hoe is dat mogelijk?

Wel, volgens onze logische denkwijze -hebben we een andere denkwijze?- betekent dit dat er ook niet-klassieke logische structuren zijn. Onze eigen klassieke (vertrouwde) manier van denken zegt ons om welke niet-klassieke structuren het gaat: de twee 'onmogelijke structuren' zijn de contradictie en de anadictie (respectievelijk de negatie van de wet van non-contradictie en de negatie van de wet van het uitgesloten derde) [4]

We moeten de werkelijkheid klaarblijkelijk uitbreiden met een m&¬m-box en een m~¬m-box (waarbij de tilde het voegwoord 'noch' weergeeft).

In de werkelijkheid, zo oneindig groot en complex als ze mag zijn, komen [dus] 'dingen' voor met een m&¬m structuur. 

Laten we veronderstellen dat God zo'n 'ding' met een m&¬m structuur is. Laten we dit 'ding' oormerken: God is: m&¬m nr 3 (m&¬m[3]). 

Vervolgens stellen we de volgende, zo op het oog tamelijk onschuldige vraag: bestaat 'm&¬m[3]' echt?

Om er dan achter te komen dat de vraag niet onschuldig is: ze vereist dat we subtiel redeneren. Het probleem is dat we door de logica te verrijken met een deviante logische vorm ons beeld van de werkelijkheid fundamenteel veranderd hebben.

Dit betekent dat termen als 'echt', 'bestaan', 'mogelijk' enz. een andere betekenis hebben.

We moeten vermijden dat we dezelfde fout maken als de baron die op de gastenlijst van zijn eigen begrafenis wilde staan. Hij zag over het hoofd dat de persoon die begraven wordt de begrafenis niet als gast kan bijwonen. 

Of, om een ander voorbeeld te noemen: we maken dezelfde fout als iemand die vraagt waar en wanneer tijd en ruimte ontstaan zijn: voordat tijd en ruimte ontstonden was er noch tijd noch ruimte en verliezen termen als waar en wanneer hun betekenis. 

Als je nadenkt over de vraag of 'm&¬m[3]' echt of niet-echt bestaat mag je niet over het hoofd zien dat klassieke logische categorieën niet gelden in een werkelijkheid met een deviante structuur. 

God, oftewel 'm&¬m[3]', maakt logisch gezien deel uit van de werkelijkheid, want de 'nieuwe' structuur van de werkelijkheid is deviant. De deviante logische structuur is 'open'. Je beschikt met de introductie van de deviante logische structuur niet over de klassieke modaal-logische (structurele) middelen om God (m&¬m[3]) uit te sluiten van de werkelijkheid.

Zou iemand zeggen "maar als God (in casu: m&¬m[3]) mogelijk bestaat, dan weet je nog niet of hij echt bestaat!", dan is hij te vergelijken met de baron, die vergeet zichzelf te verplaatsen in de nieuwe omstandigheden. 

Het is niet zinnig om in een deviante werkelijkheid te vragen of een deviant 'ding' echt bestaat. Het klassieke verschil tussen 'wel echt' en 'niet echt' vervalt; sterker nog, het is niet mogelijk om ontologisch onderscheid te maken tussen de vele verschillende 'mogelijke' werelden: elke wereld is even echt of onecht of echt & onecht- whatever...).

Daarom is het juist om te zeggen: we kunnen m&¬m[3] niet van de (deviante) werkelijkheid uitsluiten [2] [3][4].

---------

[1] De twee klassieke wetten pikken precies één wereld uit de verzameling mogelijke werelden. Deze ene wereld is dan de echte of 'ware' wereld. Werk je echter in een werkelijkheid waarin deze wetten niet gelden -ze zijn vervangen door deviante wetten- dan ben je niet langer in staat om de grenzen van de 'mogelijke' en 'onmogelijke' werelden aan te geven of de 'ware' en 'echte' wereld te onderscheiden van de 'onware' en 'onechte' werelden.

[2] Het heeft weinig zin om nu tal van zaken te 'promoveren' tot deviante 'dingen'. God komt echter beter tot zijn recht als Hij deviant is (en hij komt niet tot zijn recht als je Hem beschrijft als een rationeel/klassiek persoon/kracht). Een deviante God kan waarlijk Zelfstandig zijn, een rationeel/klassieke God kan dat niet.

[3] Merk op: de klassieke modale logica eist niet dat je bewijst of weerlegt dat x bestaat. Je hoeft alleen maar het verschil aan te geven tussen wat wel en niet mogelijk is. In de klassieke logica is dat scherp te bepalen en dat maakt deze logica zo aantrekkelijk en fundamenteel (voor filosofen). Als het klassieke onderscheid tussen mogelijk en onmogelijk vervalt is alles mogelijk en kun je niets uitsluiten. Vanzelfsprekend vervalt dan ook het verschil tussen de actuele wereld en alle mogelijke werelden. Over het bestaan van God hoef je je dan geen zorgen te maken. Een praktisch probleem is dat wij niet kunnen werken/denken in een dergelijke 'volstrekt open' werkelijkheid. Het heeft eenvoudigweg geen zin om onnavolgbare, deviante theorieen op te stellen. Je kunt het vergelijken met de uitvinding van het vliegtuig: de ontdekking dat machines op eigen kracht kunnen vliegen wil nog niet zeggen dat wij op eigen kracht -wapperen met de armen- kunnen vliegen. Wij bezien de 'open, deviante' werkelijkheid met onze 'gesloten, klassieke' blik.

[4] De twee klassieke wetten -die ook betekenis hebben buiten een model (dit is niet onbelangrijk)- dwingen je om conflicten te vermijden door uitgesproken keuzes te maken. Voorbeeld: ik wil nu zowel naar Andrea in Arnhem als naar Bea in Breda. Ik kan dit conflict -mijn lichaam, een klassiek object, kan slechts op één plaats tegelijk zijn- alleen oplossen door ofwel naar Andrea ofwel niet naar Andrea te gaan. Mijn hersenen werken op dit niveau simpel en effectief. En dat is maar goed ook, want zonder deze elementaire 'denk-structuur' zou je niet eens kunnen opstaan uit je stoel. Als je nu deze twee wetten ontkent, dan heb je een recept voor (grote) moeilijkheden. Dan geeft je brein je de volgende opdracht: ga naar Andrea en niet naar Andrea. Maar je hebt geen idee hoe je dit inzicht moet uitvoeren. Daar sta je dan met je 'absurde' brein in de grote gevaarlijke wereld: je poogt in je wanhoop met het ene been naar Arnhem te stappen en met je andere been niet naar Arnhem te stappen. Het moet hoogst komisch zijn om absurde (onlogische) mensen bezig te zien. Ze krijgen zelfs de minste opdracht niet voltooid. Hoe kun je noch een brood noch geen brood kopen? Wie het mij kan voordoen -film jezelf terwijl je 'onlogsich' noch naar de AH gaat noch niet naar de AH gaat- krijgt de dagprijs: de wel en geen trofee. Nee, goede mensen: prijs jezelf gelukkig dat je brein snapt dat je een object bent en dat je neuronen zich eerst en vooral richten op hun eigenlijke taak, het verplaatsen [de beweegbaarheid] van je lichaam.

De deviante ontoloog [noot 3 toegevoegd]

Ontologie is mensenwerk. Wij, mensen, bepalen wat wel of niet bestaat. Zo is overigens alles mensenwerk. Zaken/dingen die wij niet kúnnen opmerken, en alle zaken/dingen die wij eenvoudigweg over het hoofd zien, kunnen we vanzelfsprekend niet opnemen in de inventaris van de werkelijkheid.

Hoe gaat dit in zijn werk? Wel, tamelijk simpel.

Je schrijft de naam van een bepaald ding op een klein briefje en doet dit briefje in één van twee boxen: de box met dingen die wel bestaan en de box met dingen die niet bestaan.

Waarom in een box met dingen die wel bestaan én een box met dingen die niet bestaan? 

Tja, daar is eigenlijk geen andere reden voor dan een natuurlijke/historische: in de dagen dat de klassieke logica (KL) werd opgesteld, door o.a. Frege en Russell, was men er van overtuigd dat de werkelijkheid zelf een 'binaire' architectuur had.

De belangrijkste logici waren platonist: zij meenden te kunnen 'zien' (intuïtief) dat beweringen 'waar' of 'onwaar' waren. De 'hoogste' werkelijkheid zelf is volgens hen een al-omvattend systeem van slechts twee boxen.

Vermoedelijk zijn er ook nog natuurlijke redenen om de werkelijkheid voor te stellen als een twee-boxen (binair) systeem: wij hebben nu eenmaal de grootste moeite om logische systemen die niet binair zijn te begrijpen. Onze denkwijze is, naar het schijnt, van nature exclusief: wat je zegt is wel of niet waar, je bent wel of niet in Eext, je gaat wel of niet op vakantie. Zulke binaire beweringen klinken ons 'normaal' in de oren. Je bent in Eext maar je bent ook niet in Eext klinkt 'absurd'. 

In de eerste jaren van de vorige eeuw, toen de klassieke logica werd ogesteld, begonnen -is het geen ironie?- de fysici met de afbreuk van de klassieke fysica. Met als gevolg dat het binaire systeem onder vuur kwam te liggen.

Je kunt dit natuurlijk het beste illustreren aan de hand van het beroemde gedachte-experiment van Schrödinger (alhoewel de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat Einstein vermoedelijk de primeur had: hij bedacht hetzelfde experiment, en dan eerder, maar hij gebruikte buskruit: in zijn experiment zou buskruit wel en niet ontbranden). Een kat zou volgens Schrödinger in een 'derde' toestand gebracht kunnen worden: deze kat was niet dood, niet levend, maar 'dood & levend'. Nadrukkelijk gezegd: de kat van Schrödinger is waarlijk levend en waarlijk dood.

Hoe moeten ontologen zulke dingen die in een 'derde toestand' verkeren indelen? Zij moeten de naam van het dier (='schrödingers kat') niet op twee briefjes schrijven en vervolgens het ene briefje in de box doen met dingen die bestaan en het andere briefje in de box met dingen die niet bestaan, want dat doet geen recht aan de unieke 'logische kwaliteit' van de 'deviante toestand'. 

Volgens de logici van LP moet de ontoloog de werkelijkheid zelf aanpassen. De ontoloog heeft geen andere keus dan de werkelijkheid te verrijken met een derde logische box. In deze derde box deponeer je alle deviante zaken/dingen. 

(Overigens verbinden de logici hier wel een voorwaarde aan: de derde box is 'paraconsistent'. Zou dat niet zo zijn, dan zou je alle briefjes uit de andere twee dozen ook in de box met contradicties moeten doen. De werkelijkheid zou dan bestaan uit slechts één uitermate vreemde box waarin alles wat je maar kunt bedenken op paradoxale wijze te vinden is. Zelfs voor deviante logici is dat een beetje teveel van het goede. Ze zeggen: de werklijkheid is deviant, maar niet triviaal.)

De werkelijkheid bezien als een systeem met twee boxen of als een systeem met drie boxen: het maakt 'een wereld' van verschil. De deviante logici hebben met de introductie van de derde box de werkelijkheid ingrijpend verbouwd. 

Uiteraard hebben de traditionele 'twee-boxers' geprobeerd om het systeem van de 'drie-boxers' te kraken en te herleiden tot KL, maar dat is een heilloze weg (gebleken). 

Het is zinloos/betekenisloos om de 'zaken' in LP geforceerd in één van de twee traditionele boxen te deponeren. Tenzij je een argument achter de hand hebt waaruit blijkt dat LP fout is en KL het enige juiste model is. De vraag welk logisch stelsel het juiste is, is een van de belangrijkste in de filosofie van de logica. Op het ogenblik (van schrijven) heeft geen van de filosofen het antwoord paraat.

Kortom, zoals de zaken er nu voorstaan heb je te maken met een volstrekt andere logica. (Zulks is dan ook de 'fundamentele kracht' van logica: het zijn structuren die je hele wereldbeeld bepalen).

We hebben inmiddels wel goede niet-logische (anti-exceptionele) redenen om te geloven dat een deviant systeem als LP te verkiezen is boven KL.

De vraag die voor religie-filosofen interessant is luidt: heeft deze verandering van logica betekenis voor het onderzoek naar het bestaan -en de aard- van God?Die vraag houdt hen -pakweg- al een paar eeuwen bezig. 

Het mooiste bewijs voor het bestaan van God is vermoedelijk Anselmus' godsbewijs. Volgens dit bewijs is God Zelfstandig, wat betekent dat hij van niets en niemand afhankelijk is ('zo groot is God!': niets en niemand is groter.) In een werkelijkheid die logisch niet gesloten is, kan God alleen 'groot' zijn als hij niet klassiek (van doen en denken) is, maar deviant. Immers, zou hij niet deviant zijn, maar klassiek, terwijl de werkelijkheid deviant is, dan zou hij de werkelijkheid niet eens begrijpen: maar dat is uiterst merkwaardig! [1]

God kan niet anders daarom dan een deviante persoon of kracht zijn. De ontoloog moet derhalve het papiertje met daarop het woord (en de definitie van) God in de derde box met deviante zaken/dingen werpen. 

Merk nu op dat je onmogelijk kunt zeggen dat God niet bestaat: in onze deviante werkelijkheid maakt God deel uit van de werkelijkheid: immers, de box met deviante concepten maakt deel uit van de fundamentele structuur van de werkelijkheid. De inventaris bestaat 'echt' -volgens de 'deviante ontoloog'- uit drie logische categorieën.

De enige manier om aannemelijk te maken dat God niet bestaat -dat het papiertje met 'God' in de box met zaken/dingen die niet 'echt' bestaan moet worden geworpen- is op grond van een argument dat God niet deviant is (in een deviante werkelijkheid). [2] 

-------

[1] Als God moet worden opgevat als een deviant denkbeeld, dan komt hij zondermeer in de box met deviante zaken terecht en kun je haar op geen enkele wijze uitsluiten van 'deelname aan de werkelijkheid'. Is het dan geen probleem dat God onbegrijpelijk is? Nee, vanzelfsprekend niet. Het is eerder eigenaardig om te geloven dat God een soort feilloze logische rekenmachine is: zeker de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie maakt ons duidelijk wat God niet is. God is bij voorkeur deviant, een een persoon of kracht waar wij logisch geen greep op hebben. Mij lijkt dit inzicht 'gesneden koek'.

[2] Het argument dat het bestaan van God eerst 'echt' moet worden vastgesteld, voordat je weet of het papiertje door de ontoloog in een van de drie boxen moet worden gestopt, getuigt niet van realisme, maar van een geest die de materie nog niet helemaal begrijpt: de term 'echt' krijgt in een deviante logische werkelijkheid immers een andere inhoud: contradicties zijn niet langer 'echt' of 'onecht', maar zowel 'echt' als 'onecht'.Ik merk dat mensen grote moeite hebben om dit te begrijpen: bedenk goed: een nieuwe logische structuur is een fundamenteel andere structuur en moet daarom toegepast worden op al je termen. De deviante werkelijkheid (en deviante denkbeelden) is uitermate lastig te doorgronden.

[3] Klassieke logica is binair: Aristoteles, Frege, Russell, Wittgenstein, al deze architecten van de klassieke logica meenden dat heel de wereld kan worden ingedeeld -door de mens- in twee 'boxen': een box voor het ware en een box voor het onware. Zodra je echter -op grond van goede redenen- inziet dat de klassieke logica een beperking is, heb je een derde box nodig waarin de zaken die niet klassiek zijn kunnen worden opgeborgen. Wat je definieert als 'niet klassiek' hangt af van het logische stelsel dat je kiest (bijv. intuïtionisme, logic of paradox of relevance logic). Je zou ook kunnen kiezen voor een deviante box, een indeling waarbij je even afziet van de vraag welk stelsel deze 'derde weg' het meest accuraat beschrijft. Voor de theoloog verandert hiermee weinig: God is uiteraard deviant, anders zou hij de wereld niet begrijpen. Een deviant 'iets' (variabele), dat volgens de definitie niet klassiek logisch is, kan prinicipieel niet worden geëlimineerd: eenvoudigweg omdat deviantie een reële categorie is: de derde logische box maakt deel uit van de werkelijkheid maar is logisch gezien ongelijk aan de klassieke 'bestaat niet' box. Het is inconsistent om God te definiëren als een deviant 'iets' en God vervolgens te plaatsen in één van de twee klassieke boxen.

Probeersel

Wat te denken van het volgende gedachte-experiment:

stel je een toekomst voor waarin alle machines die mogelijkerwijs bedacht en geconstrueerd kunnen worden vervaardigd zijn.

Welke menselijke faculteit is dan niet gemechaniseerd/geautomatiseerd? De opzet van dit experiment is om te achterhalen welke vermogens essentieel zijn voor de mens: dat zijn de taken die niet door een machine kunnen worden uitgevoerd. 

Mijn vermoeden is dat machines één taak niet zullen kunnen verrichten en dat is: ethisch handelen. Zwaarden, machinegeweren en drones kunnen mensen gruwelijke wonden toebrengen, maar ze kunnen niet oordelen over het kwaad dat ze aanrichten.

Begrip voor ethisch handelen vereist 'n organisch lichaam, 'n bepaald verstand, bewustzijn en emoties: je moet gebouwd zijn als een mens, je moet vatbaar zijn voor fijne, gelukkige omstandigheden én voor kwade, akelige omstandigheden (je kunt alleen een ethisch wezen zijn in een wereld van goed én kwaad).

Stel je voor dat je een robot bouwt met een kunstmatig idee van pijn en verdriet: dan nog is er geen sprake van een ethisch wezen. Zoals wij ons niet kunnen verplaatsen in een dier dat de wereld 'ziet' dankzij echolocatie, zo kan een machine zich niet verplaatsen in de ethische beleving van een mens.

Het (reken-) werk van ons verstand en de arbeid van onze noeste handen zullen echter op termijn wel worden vervangen door machines.

Theologische opmerkingen

Religie is uiteindelijk geen theorie, maar een praktijk: het gaat om de vraag hoe men handelt, hoe men 'in het leven staat'. 

Hoe je in het leven staat is een ethische kwestie: het draait om de vraag welke handelingen je afkeurt en welke je goedkeurt. 

Het is niet lastig te verdedigen dat de mens een ethisch wezen is, een 'dier' dat 'ontworpen' is om zijn lichaam te bedienen: van kruin tot hiel, van logica tot emotie, alle faculteiten zijn aangelegd om succesrijk of gewetensvol te kunnen acteren (dat, althans, volgt uit een tamelijk eenvoudig [evolutionair] betoog). [3]

Het maakt in die zin ook niet zoveel uit of je atheïst of theïst bent of een metafysica van andere gading aanhangt, het is een feit dat elk mens op een bepaalde manier in het leven staat en dat zij al doende haar sporen nalaat. Je kunt onmogelijk niet handelen. Je bent, bijvoorbeeld, door je lijfelijke tegenwoordigheid op aarde altijd in staat om andere mensen schade toe te brengen.

Waarom is dit zo? Wie verklaart ons waarom de werkelijkheid déze inrichting heeft?

Verwacht voor het beantwoorden van de vragen die er werkelijk toe doen geen heil van kunstmatige intelligentie. Tsjetdzjiepiedie is voor de theoloog geen bedreiging.

Kunstmatige intelligentie mag dan -dankzij rekenkracht, niet dankzij vernuft- veel wiskundige en andere technische problemen oplossen, religieuze en ethische kwesties liggen buiten haar bereik. Het is jammer voor de wiskundigen en de schakers, maar anderzijds: we zijn schijnbaar niet op de wereld om wiskunde te bedrijven en schaak te spelen. Een goed mens proberen te zijn is al een opdracht die ons (mij) lastig genoeg valt. Alle taken die kunstmatige intelligentie op zich neemt en kan uitvoeren bewijzen hooguit dat déze taken schijnbaar niet gerekend moeten worden tot de zaken die werkelijk 'zinvol' zijn.

Wiskundige berekeningen uitvoeren en schaakwedstrijden winnen worden vermoedelijk door God, de oude, wijze man met de baard, die ons vanaf de wolken gadeslaat en onze handelingen beoordeelt, niet meegewogen als verdiensten die van ons een goed mens maken.

De woorden van Jezus geven in dit opzicht te denken: de weduwe, zelf niet rijk, gaf relatief veel geld aan de armen (ze was vermoedelijk te dom om wiskundige sommen uit te rekenen: in onze ogen was het een overtollig mens, een nutteloos wezen, dat gelukkig spoedig zal worden geruimd door de natuur). AI is een zegen voor de theologie: steeds maken zulke technische revoluties duidelijk waar het bestaan niet om begonnen is.

Staat er niet in de Bijbel: "eert niet uw Einsteins, uw Gödels en uw Capablanca's, maar de mensen die het (ethisch) goede doen?" (Nou ja, ik kan het niet terugvinden, maar ik meende het ergens te hebben zien staan).

Als we met een theologische (religieuze) blik naar onze eigen omstandigheden kijken, dan beginnen we misschien te beseffen welke kwaliteit(en) ons werkelijk tot mens maakt. Alle gewervelde dieren kunnen logisch denken en vermoedelijk overtreffen machines ooit ons intellect. Maar welke machine overtreft ons ethisch inzicht en welke machine zal ons overtreffen in ethisch handelen? Zolang het machines niet werkelijk deert dat je de stekker uit het stopcontact trekt kúnnen ze niet eens ethisch zijn. (Het lijkt me overigens wel toe dat machines handig kunnen zijn bij het bepalen van ons oordeel: als we begrijpen dat een handeling van ons andere mensen schaadt, dan hebben we de keus om deze handeling na te laten- we kunnen ons dan niet beroepen op 'onwetendheid').

Vanzelfsprekend hebben we wel een metafysisch beginsel nodig dat het belang van ethisch handelen constitueert. Het is echter niet lastig om te begrijpen dat een dergelijk beginsel wel moet bestaan: als we een denkwijze hebben die 'ontworpen' is om effectief  te handelen en die ons in staat stelt om de 'waarde' van die handeling te beoordelen, dan is ons verstand -noodzakelijkerwijs- niet geschikt om de werkelijkheid te begrijpen (en ook dat is een inzicht dat door onderzoek wordt bevestigd: naarmate wetenschappers de werkelijkheid verder onderzoeken wordt het beeld van de werkelijkheid in toenemende mate 'ongrijpbaar' en 'tegen-intuïtief'). Zaken die de grondslagen van onze denkwijze te boven gaan, kunnen we niet uitsluiten (probeer het maar eens: je houdt als resultaat dat sommige zaken niet kunnen worden begrepen maar -juist omdat ze niet kunnen worden begrepen- niet kunnen worden geëlimineerd). [1]

Aangezien religieuze metafysische beginselen per definitie nogal vreemd zijn en ongrijpbaar kunnen ze -logisch- niet worden geëlimineerd. Je weet dat zulke zaken onmogelijk niet tot de werkelijkheid kunnen worden gerekend. Met andere woorden: je weet dat God bestaat, ook al is het uitermate lastig om over dit metafysische beginsel te spreken.

Het lijkt mij toe dat we ons met al onze uitvindingen 'in een hoekje geverfd hebben': maar dan wel de theologische religieuze hoek en dat lijkt mij zo'n beroerde uitkomst niet. 

Ik zie daarom de uitvinding van ai als een soort vooruitgang. Het brengt ons dichter bij het inzicht dat wij niet het 'wetende' en 'kennende' dier zijn, maar het 'ethische' en 'handelende' dier.[2]

Wees een goed mens, dat is al lastig genoeg. Je vindt deze (en soortgelijke gedachten) terug in alle religies. Wel bitter dan, dat mensen elkaar om strijdige religieuze inzichten af en toe tot bloedens toe op de kop slaan.

-------

[1] De mens schept zich een beeld van de gehele wereld dat is samengesteld uit een selectie van contingente eigenschappen geput uit diezelfde wereld.

[2] Filosofen herkennen vermoedelijk onmiddellijk in het bovenstaande het Aristoteliaanse ideaal van de integere filosoof, die al zijn tijd gebruikt om zo hoogstaand te handelen dat hij het ideaal van de rechtvaardige mens benadert. De aristoteliaanse 'heer' nu had slaven die de was deden en het land bewerkten: wij hebben machines die het praktische werk voor ons verrichten, tot de wiskundige en andere wetenschappelijke klusjes aan toe, zodat we alle tijd hebben om ons te bekwamen in de leer van het rechtvaardige handelen.

[3] Was het niet Ikhebnogaltamelijkveelgeleden die schreef: de taak van de mens is om mens te zijn?