Het vetorecht van de basiswetten

De basiswetten hebben ons sterk in hun greep. We kunnen nauwelijks geloven dat twee strijdige beweringen (bijvoorbeeld: a & ¬a) waar zijn. Het is gebruikelijk om filosofen, die aan de waarheid van de basiswetten twijfelen, naar tegenvoorbeelden te vragen. Als zij dan zo vermetel zijn om tegenvoorbeelden te geven, worden deze tegenvoorbeelden vrijwel altijd ‘ontmanteld’ en als ‘pseudo-tegenspraken’ (paradox) retour gezonden. 

In de praktijk is het echter niet lastig om een voorbeeld te geven van tegenspraak. Als iemand bijvoorbeeld vis eet, dan nuttigt hij gezonde én ongezonde stoffen. Het vlees van de vis is van nature ‘gezond’, maar het werd door vervuiling ‘ongezond’. Je kunt de waarheid van de bewering dat een stukje vis ‘gezond & ongezond’ is daarom wel rechtvaardigen. 

Een filosoof die strikt in de leer is, zal het voorbeeld kunnen ontkrachten door er op te wijzen dat het vlees niet gezond of ongezond is, maar dat het vlees verschillende stoffen bevat die het deze strijdige eigenschappen geven. Een voorbeeld van een ‘echte’ contradictie is dit zodoende niet. Van een echte contradictie is pas sprake als je laat zien dat één en dezelfde stof gezond en ongezond is. 

Waar deze weerlegging op neer komt is dat je, op creatieve wijze, zo schuift met de polen van de tegenstelling, dat je de tegenspraak herleidt tot een onbestaanbare (onmogelijke) constructie.

Op grond van welke regel of bepaling echter mogen we het stukje vis geen tegenspraak noemen? Wie aanvoert dat tegenspraak ‘bij wet’ onmogelijk is en tegenvoorbeelden daarom zo bewerkt dat de tegenspraak verdwijnt, bedient zich van een ongeldige redenering. Het komt er bij het 'demonteren' van een tegenspraak zonder uitzondering op neer dat de wet van non-contradictie, de wet die zegt dat tegenspraak onmogelijk is, het laatste woord krijgt. De wet van non-contradictie verbiedt een tegenspraak om geen andere reden dan dat zij (i) tegenspraak verbiedt en (ii) als hoogste wet in rang het vetorecht heeft [1].

Deze ‘procedure’ maakt duidelijk waarom het rechtvaardigen van de basiswetten zo lastig is. We beschikken om de basiswetten te rechtvaardigen niet over wetten die nóg fundamenteler zijn; we kunnen echter de basiswetten niet gebruiken om ‘plompverloren’ zichzelf te rechtvaardigen. Je noemt dit het zogenaamde 'background problem of logic'. Het probleem is onoplosbaar. 

Feitelijk is er daarom geen beletsel om het stukje vis een voorbeeld te noemen van een tegenspraak: we beschikken over geen argument dat ons verbiedt om het stukje vis te beschrijven als ‘gezond & ongezond’. Je kunt je altijd beroepen op het feit dat het stukje vis zélf gezond én ongezond is -omdat de gezonde en ongezonde stoffen niet uit het vlees geschraapt kunnen worden- en daarmee blokkeer je een verdere reductie.

Het voedingscentrum adviseert daarom om slechts éénmaal in de week vis te eten. Eenmaal in de week mag je je gezondheid verbeteren én verslechteren met één stukje vis (van 75 gram).

----

[1] merk op: de basiswetten zijn atavismen, allesbepalende 'diepgelegen' neigingen -van biologische snit- die ons denken sterk bepalen. Deze atavismen eisen van ons dat wij de werkelijkheid consistent beschrijven (afbeelden, weergeven). Het ligt voor de hand dat deze 'eis' niet voor niets ten grondslag ligt aan onze denkwijze. Ze zal ontstaan zijn ergens in het Cambrium of -naar nieuwe inzichten- nog vroeger, in het pre-Cambrium. In die dagen waren de organismen zeker niet in staat om de gehele werkelijkheid te doorgronden. Ze hadden slechts sinds kort de beschikking over zenuwweefsel en spierweefsel. De reden dat de basiswetten de grondslag voor het denken vormen is dat je zonder consistente spierwerking niet doelgericht kunt bewegen. Als spieren en zenuwen niet alras consistente systemen vormen, dan kun je niet axiaal (unitair) vooruit of achteruit bewegen.