donderdag 19 november 2026

Het vergiet (de viering van het antitheïsme) (1.0)

De Vrijdenkers hebben zichzelf nog niet opgeheven: integendeel, ze houden op 12 december zelfs een bijzondere bijeenkomst want dan is het Atheïsmedag. 

Ze hebben voor de gelegenheid ook iemand uitgeroepen tot "atheïst van het jaar". Het is de schrijver van het boek "Godsdolheid, in 100 stappen genezen van je religie." Ik heb het boek niet gelezen. Het was uitgeleend. Het schijnt geen moeilijk boek te zijn: het bestaat uit een aantal korte stukjes. Als deze onderhoudend geschreven zijn komt een mens er vermoedelijk wel doorheen.

Een vlugge blik op de inhoud doet bij mij echter het vermoeden rijzen dat ik ook na lezing van het boekje nog steeds niet echt zal begrijpen waarom iemand graag als atheïst door het leven wil gaan. Een atheïst moet veronderstellen dat zijn verstand in beginsel een zekere greep op de werkelijkheid heeft. Het lijkt mij nu toe dat de eerste de beste adolescent, als zij goed opgelet heeft bij de lessen biologie, begrijpt dat de mens een geëvolueerd dier is. Ons verstand is niet aangelegd om de werkelijkheid te doorgronden. 

Feldman-Barrett, de bekende neuropsychologe, zegt het treffend: "Your brain is not for thinking". En dat lijkt me een probleem voor met name de atheïst: zij verkoopt haar zienswijze als de enige die rationeel verantwoord is. De atheïst is volgens zijn eigen campagne afkerig van emoties, heeft een koele blik en volgt de wegen van de ratio. Vandaar waarschijnlijk ook het misprijzende 'dolheid' in de titel van het door de atheïst zozeer geprezen boekje van de 'atheïst van het jaar'. Maar ja, wat levert deze rationele houding op als het brein 'is not for thinking'?

Het leerzame aan de ontwikkeling van AI is dat de nieuwe generatie denkmachines bewijst dat het verstand van de mens in kracht ruimschoots kan worden overtroffen (schakers zagen de bui al hangen toen Deepblue hen het spelplezier ontnam). Deze denkmachines stellen het verstand van de mens in de schaduw. Wie een en ander op een rijtje zet komt tot de slotsom dat ons verstand slechts een hulpmiddel is om het lichaam veilig langs aardse gevaren en obstakels te leiden. Het verstand is overigens uitstekend op deze taak berekend: we zijn in overtal aanwezig op aarde.

Het optimisme van de atheïst kent echter geen grenzen. Verblind wellicht door zijn eigen seculiere idealen kan en wil hij niet inzien dat het verstand van de mens beperkt is. Het verstand zal de mens niet uit haar onwetendheid verlossen. De 'rede' is een te beperkt instrument om de immens ingewikkelde werkelijkheid in kaart te brengen.

Om in te zien dat het verstand van de mens inderdaad niet meer is dan een evolutionair hulpmiddel -de mens is een denkend riet, schreef Pascal- is het handig om eerst enige verschillende vormen van onwetendheid in kaart brengen. Je hebt ignorami in verschillende soorten en maten. Hieronder laat ik in kort bestek vier vormen van onwetendheid de revue passeren.

We kunnen vandaag niet zeggen hoe Amsterdam er over twaalf jaar zal uitzien. Over twaalf jaar echter zullen we het precies weten. Dit is voorlopige onwetendheid. Het kost soms veel tijd, moeite en studie om zulke vragen op te lossen maar uiteindelijk wordt de inspanning beloond.

Het requiem van Mozart is onvoltooid. Omdat Mozart gestorven is zullen we nooit weten hoe het requiem had moeten klinken. Dit is blijvende onwetendheid. Van blijvende onwetendheid is sprake als we bijvoorbeeld definitief niet kunnen beschikken over de nodige gegevens. Zo zullen we nooit nauwgezet de ontwikkeling van het brein kunnen beschrijven, eenvoudigweg omdat de vroegste neuronen verteerd zijn. 

De volgende vorm van onwetendheid is brute onwetendheid. Brute onwetendheid heeft te maken met complexiteit en (brute) rekenkracht. Je kunt niet uitsluiten dat het heelal zulke overweldigende afmetingen heeft (wellicht is het eindeloos groot) en zo complex is dat geleerden én rekenmachines er eenvoudigweg nooit in zullen slagen om een sluitend kosmologisch model op te stellen. Meetapparatuur die niet krachtig genoeg is om de werkelijkheid door te lichten is een goed voorbeeld van brute onwetendheid.

De laatste vorm van onwetendheid is ongerijmde onwetendheid. Zoals de panden te Amsterdam op palen staan waar ze hun standvastigheid aan ontlenen, zo staat ons verstand op wetten waar ze haar greep op de wereld aan ontleent. Als deze logische wetten echter weinig meer zijn dan evolutionaire hulpmiddelen, dan betekent dit dat wij de werkelijkheid niet uitputtend met onze logische denkwijze kunnen doorgronden. Het verstand zal bij het onderzoek naar de inrichting van de werkelijkheid dan ook vroeg of laat haar oriëntatie verliezen.

Deze laatste vorm van onwetendheid komt in de boeken van de atheïst niet voor, alhoewel ongerijmde onwetendheid reeds begrepen werd in 1859, het jaar waarin Darwin zijn evolutietheorie openbaar maakte. Darwin zelf opperde al dat het verstand niet meer is dan een evolutionair hulpmiddel ("...with me the horrid doubt (...) arises wether the convictions of mans mind (...) are of any value or at all trustworthy.") Het idee dat het verstand niet toereikend is om de werkelijkheid te doorgronden is sinds de publicatie van de Origin een hoogst plausibele hypothese. Dat had met name de atheïst, die adverteert met wetenschap en rationaliteit, toch goed moeten begrijpen.

Uit ongerijmde onwetendheid kun je twee dingen afleiden: (i) de werkelijkheid zelf is vreemder dan wij (logischerwijs) kunnen bevroeden; (ii) de werkelijkheid is uitgebreider dan wij logisch in kaart kunnen brengen. Wij kunnen daarom principieel niet uitsluiten dat een ongerijmde werkelijkheid ruimte biedt aan God. Met andere woorden: de evolutietheorie biedt eerder steun aan het geloof in God dan aan het geloof in een logisch gesloten, doorzichtige werkelijkheid.

De atheïst echter houdt vast aan de overtuiging dat onze onwetendheid hooguit 'bruut' is. Hij veronderstelt impliciet dat de evolutie gemakkelijk dieren kan voortbrengen met een verstand dat de volledige werkelijkheid kan doorgronden. Wie het evolutionaire pad van de mens volgt ziet echter in dat we geen redenen hebben om te geloven dat ons verstand de blauwdruk van het universum kan lezen. Als de logische wetten slechts een hulpmiddel zijn om te overleven dan missen wij tot het doorgronden van de werkelijkheid de juiste instrumenten.

Voor de gelovige is het inzicht dat de werkelijkheid 'meer' inhoud heeft dan ons verstand kan verantwoorden geen nieuws. Feitelijk is het geloof een menselijke poging om de voordelen van dit inzicht tot levenswijze te maken. Het geloof in een 'persoon' of 'kracht' die op ondoorgrondelijke wijze het goede met ons voor heeft kan in de praktijk van grote waarde zijn. Het maakt gelukkig en gezond. Het verstand mag dan ongeschikt zijn om de werkelijkheid te ordenen, het is uitstekend geschikt om ons te helpen bij het opstellen van een praktische levenswijze.  

Voor wie gelooft dat de evolutie hem op wonderbaarlijke, welhaast bovennatuurlijke wijze heeft behept met een allesdoordringend verstand is het bestaan van God natuurlijk ongehoord, een vorm van 'dolheid' inderdaad. Voor wie inziet dat de evolutie een tamelijk willekeurig proces is dat ons slechts de nodige hulpmiddelen meegaf om enige tijd op de been te blijven, is het bestaan van God echter geen mirakel. De gelovige die zowel de Bijbel als de Origin beter heeft begrepen dan de atheïst ziet in dat het verstand, als we het over metafysica en geloofszaken hebben althans, niet deugdelijker is dan een wichelroede. Niet de aanname dat God bestaat is een dwaasheid, maar het misplaatste vertrouwen in ons verstand. Het atheïsme kan hoogstens een antitheïsme zijn.

We wensen de antitheïst desalniettemin een fijne antitheïsmedag toe en hopen dat hij zijn geloofsovertuiging in het gezelschap van zijn mede-antitheïsten mag vieren. Dat het maar een dolle boel mag worden! En het zou mij een deugd doen als de antitheïst zich die dag kroont met het vergiet, het juweel dat hij zichzelf schonk om de 'menselijke kortzichtigheid' te symboliseren, een sieraad waartoe hij als geen ander het recht heeft om dit te dragen.

Geen opmerkingen: