Als we het naturalisme als uitgangspunt nemen voor onze beschouwingen over de werkelijkheid, dan spreken de volgende uitgangspunten voor zich:
1. Denken berust op de structuur en activiteit van neuronen (elke gedachte is te herleiden tot de werking van het brein)
2. Wetenschappelijke theorieën zijn altijd betrouwbaarder dan elke andere vorm van kennis.
Vanzelfsprekend zijn deze uitgangspunten aanvechtbaar; je kunt bovendien niet uitsluiten dat ze tenslotte niet voldoende verklaren en dat we ze moeten herroepen.
Gegeven het naturalisme is de evolutietheorie van Darwin de beste verklaring voor de inzichten en vaardigheden van de mens. We hebben grotere hersenen dan onze voorouders en dat verklaart waarom wij technisch vaardiger zijn dan onze voorouders.
Volgens de Bijbel zijn onze voorouders geschapen door God. De eerste mensen waren Adam en Eva. Adam en Eva maakten zich nuttig in Eden door het indelen en benoemen van de planten en de dieren. In de Bijbel staat nu een merkwaardig verhaal: de mensen mochten in Eden eten van alle planten en bomen, maar niet van 'de boom van kennis van goed en kwaad'. Zij deden dit toch en werden daarom uit Eden verstoten. Voortaan zagen zij de aarde niet als een paradijs, maar als een oord van goed en kwaad. Het lijden en het kwaad hadden hun intrede gedaan.
Volgens rabbi Allen Wayne, die het boek 'Thinking about right and wrong' schreef, hadden de eerste mensen al enig besef van goed en kwaad (anders kun je het Eva en Adam niet euvel duiden dat ze tegen Gods geboden ingingen). De volgende uitleg is daarom passender:
" (...) the power invested in them by eating the forbidden fruit was the knowledge that comes with calculating consequences".
Wellicht heeft de rabbi gelijk: want een dier moet een behoorlijke evolutionaire ontwikkeling meegemaakt hebben voordat het als een ethisch wezen wil kunnen handelen.
De psycholoog Rest onderscheidt vier vermogens die noodzakelijk zijn: (1) je moet onderscheid kunnen maken tussen conventionele en morele normen; (2) je moet beschikken over impulscontrole; (3) je moet ethisch willen handelen (motivatie); (4) je moet een bepaald karakter hebben.
We kunnen de eerste component verder onderverdelen: (1a) je moet inzien dat een bepaalde situatie moreel relevant is; (1b) je moet empathie en begrip voor de betrokkenen kunnen hebben; (1c) je moet begrijpen welke opties je hebt om te handelen; (1d) je moet kunnen 'bedenken/berekenen' welke causale gevolgen je gedrag heeft voor de betrokkenen; (1e) je moet begrijpen wie door je handelingen geraakt wordt.
Bovendien moet een ethisch 'dier' beschikken over waarden en het moet een rangorde van dergelijke waarden kunnen opstellen. Een volwaardig ethisch dier begrijpt dat mensen waardevol zijn en dat we daarom 'ethisch' ten opzichte van elkaar moeten handelen. (Zonder begrip van waarden geen ethiek).
Kortom, de verklaring van de rabbi en de psycholoog ontlopen elkaar niet zoveel: het eten van de appel gaf de eerste mens het vermogen om volwaardig ethisch te handelen: de mens 'verzamelde' de eigenschappen die de wetenschapper opsomt. Zijn hersenen -dit is de evolutionaire/bijbelse hypothese- waren 'ethisch' volgroeid.
Het is aardig dat een verhaal uit de Bijbel overeen lijkt te komen met de evolutionaire ontwikkeling van de mens. Onbegrijpelijk is echter dat God de mens na het verwerven van de kennis van goed en kwaad verbant uit Eden. Waarom hebben de schrijvers -of verzamelaars- van de bijbelse verhalen gedacht dat de ontwikkeling tot een volwaardig ethisch mens God boos maakt? Het is een hoogst onbegrijpelijke wending aan een tamelijk onschuldig verhaal.
De 'schrijvers' van de bijbelse verhalen laten God zeggen: 'Nu ze gegeten hebben van de verboden vrucht zijn de mensen gelijk aan ons.' (Stel dat ze dan ook nog eten van de boom des levens en onsterfelijk worden,- dan is de mens helemaal gelijk aan ons: voordat dat gebeurt moeten ze Eden uit!).
Deze antropomorfe verklaring is niet helemaal onbegrijpelijk (alhoewel God hier de trekjes heeft van een jaloers mens met bovennatuurlijke eigenschappen): want als we ons richten op het probleem van het kwaad dan zien we dat de mens God moreel de maat neemt. God is bovennatuurlijk want hij kan alles, hij weet alles en hij is algoed, maar moreel gezien kan de mens Hem de maat nemen. Schijnbaar beschouwt de mens God in moreel opzicht als zijn gelijke.
Filosofen betogen dat God 'moreel schuldig' is als hij om welke reden dan ook kinderen laat sterven aan kanker. Een muis, een giraffe of een walvis zullen 'de schepper' nooit moreel de maat nemen, eenvoudigweg omdat ze geen volwaardig ethisch besef hebben. Een goed voorbeeld van een filosoof die God de maat neemt is D.Z.Philips: hij meent dat geen enkele theodicee Gods schuld voor het lijden van de mens wegneemt- en hij meent dat een theodicee gelijkstaat aan het 'goedpraten' van het lijden, wat zelf een vorm van 'kwaad handelen' is.
Als de olifant de wereld moest beoordelen dan zou het dier op geen enkele wijze op het idee kunnen komen om de wereld te beschouwen als een 'kwaad' oord. Uiteraard, want het dier heeft eenvoudigweg de juiste draadjes en schakelingen niet om een volwaardig ethisch dier te zijn. De olifant heeft zelfs geen besef van de (zeldzame) waarde die zij als onderdeel van de natuur vertegenwoordigt. Olifanten maken dan ook geen onderscheid: ze vertrappen als het er op aankomt even gemakkelijk een mens als een (roekeloos) roofdier.
De mens echter is de wereld gaan bezien als een ethisch oord waarin de waarde van de mens, de natuur, de schepping een rol van betekenis speelt. Ethiek is niet te vinden in de wereld, maar wel in het geestelijke bestel van de mens: het is een natuurlijke verworvenheid, het menselijke brein is precies op de juiste temperatuur gebracht om de werkelijkheid te zien als oord waarin schepselen en hun handelingen waardevol kunnen zijn (en dienovereenkomstig moeten worden behandeld).
We hebben dus de volgende keus: als God ons wil verlossen van het kwaad, dan moet hij ons ons ethische besef ontnemen. Dan bezien we de wereld met het oog van de olifant, de giraffe en de muis. Het kwaad is dan verdwenen.
God kan ons ook het verworven besef van waarde en betekenis laten houden, opdat we in deze wereld van goed en kwaad behoedzaam handelen en proberen om het kwade te voorkomen en verzachten en het goede uit te voeren.
De vraag die zich aandient is nu deze: als ons besef van waarde meebrengt dat we elkaar niet als waarde-loos mogen behandelen, kunnen we God dan werkelijk de maat nemen voor het feit dat wij zijn geworden tot volwaardige ethische wezens?
Is er iemand die graag als 'waardeloos' door het leven wil gaan en als 'waardeloos' wil worden behandeld door andere mensen?
[Ik behoud me het recht voor om nog te sleutelen aan deze voorlopige versie van deze tekst. Ik zal na veranderingen het versie-nummer aanpassen. Ook literatuurverwijzingen ontbreken nog: die worden ook toegevoegd.]
Geen opmerkingen:
Een reactie posten