Als we ons opstellen -dat is ons uitgangspunt- als 'harde, materialistische naturalisten', dan moeten we ons eigen verstand opvatten als een product van de evolutie.
Het is zondermeer duidelijk dat onze denkwijze een simpel fundament heeft: de twee basiswetten liggen ten grondslag aan onze cognitie. Alle mensen -alle motiele dieren- zijn in die zin 'logische denkers'.
Logisch denken is ontstaan om het bewegingsapparaat te coördineren. Motiele dieren die handig konden bewegen zijn 500.000.000 jaar geleden sterk in het voordeel geweest.
Van de weeromstuit hebben we nu een beperkte blik op de werkelijkheid. Wat bedoelen we als een tafel geen tafel is, als de zon niet warm en wel warm is? We hebben geen idee. In onze voorstelling van de werkelijkheid is een tafel een tafel en warmte is warmte.
Als de wereld tenslotte zo vreemd blijkt te zijn dat we haar eigenschappen met onze klassieke logica niet kunnen vatten, dan vervalt de natuurlijke, praktische werking van onze basale logische denkwijze: ons verstand werkt niet langer naar behoren en produceert een beeld van de wereld waarop wij geen greep krijgen [1].
We beschikken over geen enkel cognitief instrument om toch greep te krijgen op de absurde werkelijkheid.
De enige juiste conclusie is dat de werkelijkheid, als ze zo vreemd -absurd- is dat wij onze greep op de verschijnselen verliezen, een eindeloze voorraad mogelijkheden is: we hebben geen idee -want we beschikken niet langer over een correct meetinstrument- hoe we het onderscheid tussen mogelijk en onmogelijk moeten markeren. We weten dat in een ongrijpbare werkelijkheid de dingen niet waar of onwaar zijn: die begrippen zijn alleen bruikbaar in onze simpele, begrijpelijke weergave van de werkelijkheid.
[Luister ook de podcast: Dijkgraaf, onbehaarde apen: het linker en het rechteroog van Pauli: zie de zijbalk].<Wist je trouwens dat Pauli later zelf een soort mysticus werd: hij werd aanhanger van de theorieën van Jung. Pauli, notabene Pauli! De man die eens zo zuur kon reageren op de uitlatingen van andere wetenschappers. Het kan verkeren.>
Wel, als alles mogelijk is, dan -jij bent wel een logisch wezen en jij moet daarom uitgesproken keuzes maken- kán het niet anders of je geloof in God is consonant met de aard van de werkelijkheid [2].
Atheïsme is niet te verdedigen. De stelling dat het bestaan van God onwaarschijnlijk is of dat de wetenschap inmiddels heeft laten zien dat het bestaan van God onmogelijk is, stoelt op een platvloers vooruitgangsgeloof en de overmoedige overtuiging dat de mens een alwetend verstand heeft dat heel de werkelijkheid kan beschrijven. In de jaren zestig en zeventig zwaaide men God uit -'adieu God'-, in de komende jaren zullen we hem weer welkom heten -'bonjour God'.
Waarheid, er is geen waarheid: we beschikken ook niet over 'het ware beeld' van God. We beschikken echter wel over een minimale 'richtlijn' voor het transcendente [3].
Ook kunnen we, als de rook is opgetrokken, zien dat wij geknipt zijn om te handelen, goed en kwaad. Je basale logische denkwijze is aangelegd om je lichaam te besturen, om te handelen; je verstand is gegroeid tot een tweede orde verstand en gescherpt om je eigen -en andermans- handelingen te beoordelen in termen van goed en kwaad; je medemens is kwetsbaar en wil je steun en hulp: wij zijn op aarde geplant als ethische wezens, die de zorg voor elkaar dragen. (Dat wij ethische wezens zijn van nature is lastig te ontkennen) [4].
God is voor ons, navenant, een ethisch-transcendente 'grootheid',- die persoonlijk kan/moet worden benaderd, want uitsluitend 'persoonlijk' grootheden hebben ethisch besef.
De zin van het bestaan? Zorg dat je het goede doet en het slechte laat- leef als een heilige, ook al weet je dat je zult falen [5].
-------
[1] Volgens Plantinga werkt je verstand naar behoren als het werkt volgens de opzet van de schepper (hij zegt dit niet zo onomwonden, maar dit is wel zijn achterliggende overtuiging). Volgens de pragmatist werkt je verstand naar behoren als het doet wat de natuur 'voordelig' acht.
[2] Uiteraard is dit geen pleidooi voor de waarheid van het christendom: er zijn veel religieuze opvattingen consonant met de overtuiging dat de zin van het leven behelst dat wij ethisch acteren.
[3] Hoe iemand het atheïsme wil 'redden' door aan te tonen dat de term 'transcendentie'/'het transcendente' leeg is wil ik nog wel eens zien. Het lijkt me onmogelijk. -Hier is dan gevoel voor mystiek bij nodig. Mystiek is nuttig en kan zelfs instrumenteel zijn. Je hoeft mystiek niet te verdedigen: het is voldoende om te wijzen op het feit dat onze cognitie niet geschikt is om de werkelijkheid in al haar voegen te doorgronden.
[4] De spil van ons bestaan is 'ethisch handelen'. Je kunt niet ontkennen dat de evolutie kan worden opgevat als een proces dat ons precies heeft afgeleverd als 'het ethische dier'. Het doet er overigens niet toe hoe of welk proces ons heeft afgeleverd als een ethisch dier, al waren het de kaboutertjes: zaak is dat we hier en nu staan, met onze kwetsbare lichamen, met ons 'handelingsvaardige cognitie', samen, op één aarde, en dat we met elkaar moeten zien te leven. Moslim, boeddhist, hindoeïst, christen: ethiek is de grondslag van elke religie.
[5] "Maar er zijn geen duidelijke ethische regels: hoe moet ik dan ethisch leven?" Het feit dat je zelf moet bepalen wat een ethisch leven is, is eigen aan de ethiek. Je bent juist ethisch als je je voortdurend blijft afvragen, "wat moet ik doen- wat is het goede, wat is het kwade?" (Tenslotte: de meerwaarde van de mens is zijn vermogen om goed/kwaad te doen. Niet om kennis te vergaren: dat kunnen machines ook... De eerste ethische machine moet nog gemaakt worden: zo'n machine heeft pijnsensoren nodig en 'gevoelde' waarden.)
4 opmerkingen:
Beste Jan Auke.
Op zoek naar de geheime kelder onder de fundamenten van het naturalisme. Dit keer: Plantinga.
Holmes: "Wat is ons uitgangspunt, Watson?"
Watson: "Als we ons opstellen – dat is ons uitgangspunt – als harde, materialistische naturalisten, dan moeten we ons eigen verstand opvatten als een product van de evolutie."
Holmes: "MOETEN we dat? Is dat werkelijk fundamenteel, Watson? Zoeken we naar een geheime kelder onder de fundamenten terwijl we diezelfde fundamenten al als absoluut aannemen?"
Watson: "Eh... tsja. We moeten toch ergens een fundament hebben?"
Er valt een stilte.
Tijdens die stilte wringt een klein groen plantje zich door de keiharde betonnen fundamenten omhoog.
"Kijk," zegt Plantinga, "een levend plantje. Waar komt dat nu toch vandaan? Ook deze fundamenten zullen door de tijd worden aangetast en vergeten. Ik moet opeens aan Prediker denken. Vanitas. Ook deze fundamenten zullen eens als gebakken lucht vervliegen."
Watson: "Laat Plantinga maar praten. Ik erger me als onze fundamenten ter discussie worden gesteld."
Holmes: "Goed. Laten we onze harde, materialistische fundamenten dan eens onderzoeken. Zijn ze werkelijk zo hard, zo degelijk en zo eeuwig als we van een absoluut fundament mogen verwachten?"
Watson: "Ons verstand opvatten als een product van de evolutie haalt Plantinga's redenering onderuit."
Holmes: "Ons brein is materieel en onmiskenbaar een product van de blinde evolutie. Maar ons verstand?"
Watson: "Dat komt toch uit het brein voort. Dus is het uiteindelijk ook materieel."
Holmes: "Misschien. Maar objecten, zoals auto's, moeten logisch parkeren in parkeervakken. Dat gaat over objecten. Wij mensen zijn echter niet alleen object, maar ook subject. Waar parkeer je een gedachte? Waar liefde? Waar betekenis? Past subjectiviteit eigenlijk wel in zulke geestelijke parkeervakken?"
Watson: "Laten we toch vooral vasthouden aan onze fundamenten: tijd, ruimte, logica en ons brein."
Holmes: "Weet je dat er in het brein centra zijn waarmee ruimte en tijd worden ervaren? Dan dringt zich een merkwaardige vraag op. Is tijd werkelijk een oorspronkelijke dimensie van de werkelijkheid, of mede een constructie van het brein? En hoe kan een brein dat zelf in de chronologische tijd van de evolutie zou zijn ontstaan, vervolgens tijd construeren? Schuurt daar niet iets?"
Watson: "Houd toch op. Straks moeten we McTaggart, Bergson, Libet, Swaab, Kahneman, Wegner en er ook nog bij halen."
Holmes: "Misschien ontkomen we daar niet aan. Wie de fundamenten onderzoekt, zal uiteindelijk ook de schop waarmee hij graaft, het denken zelf, moeten onderzoeken."
Watson: "En dan komen die oosterlingen weer aanzetten met hun tempels zonder fundamenten."
Holmes: "Ja... zij noemen dat śūnyatā."
Watson: "Alsof lucht wezenlijker zou zijn dan materie. Alsof de levensadem van de mens fundamenteler is dan zijn botten."
Holmes zwijgt.
Na een tijdje kijkt hij nog eens naar het kleine plantje dat door het beton heen groeit.
"Misschien," zegt hij zacht, "zijn sommige fundamenten minder hard dan wij denken."
Met vriendelijke groet,
JanD
Welkom in de wereld
Jawel, we zijn ooit eens geëvolueerd. Die hele biologische evolutie was geen afzonderlijke gebeurtenis. Integendeel. Zij maakte deel uit van de natuur. En niet zomaar een deel maar een intrinsiek deel. Wie evolutie zegt, zegt ook interacties met de ons omringende wereld zoals lucht, water, voedsel, geologie om maar wat op te noemen.
Als de evolutie ons in ons praktisch handelen een basale logica opdringt, dan mogen we dat generaliseren tot de hypothese dat de rest van de ons omringende natuur ons ook die basale logica opdringt. Een logica van A is A en niet niet-A. En dit lijkt mij ook het enige apriori van de logica.
Kortom, ik pleit voor een iets ruimere blik op de evolutie. Want de biochemische evolutie is geen Fremdkörper in de natuur. Biochemie is al met al een onderdeel van de algemene chemie en de chemie is al met al een onderdeel van de fysica.
Ik denk niet dat er veel denkers bestaan die de evolutie zien als een Fremdkörper in de natuur. Misschien lieden als Plantinga. Maar die schrijven zulke dikke boeken dat ze er zelf in verdwalen.
Over het argument van Plantinga kom ik misschien later te schrijven. Overigens heb ik een boekje over hem. Onder redactie naar ik meen, van Van Woudenberg. Van Woudenburg, de man die een lans brak voor Thomas Reid met zijn Gezond Verstand, Common Sense.
Zo blijven we theoretiseren en wikken. Maar de praktijk beschikt. Of ik ga eten koken of ik doe het niet. De harde praktijk zal het uitwijzen. :)
JanD, ik heb geen idee wat jij hier precies zeggen wilt, maar voor zover ik het begrijp -en dat is niet ver- heb ik de indruk dat je hier verstrikt bent geraakt in je eigen hersenspinsels. Ik neem het voor kennisgeving aan.
RV, je schrijft: [Als de evolutie ons in ons praktisch handelen een basale logica opdringt, dan mogen we dat generaliseren tot de hypothese dat de rest van de ons omringende natuur ons ook die basale logica opdringt.] Jij dacht: laat ik eens bewijzen dat ik zelf niet logisch kan denken? Dit is je reinste onzin. En ik verwacht van je dat je mij het tegenvoorbeeld tegen je eigen redenering binnen 24 uur presenteert: dat luie, gemakszuchtige gezwets is beneden peil. Het is code rood dus je hoeft niet naar school: doe je best en laat zien dat je beter weet.
Een reactie posten