vrijdag 13 januari 2017

Roestige Spijkers

Mensen die religieus zijn wordt wel verweten dat hun geloof in God irrationeel of onredelijk is (in het dagelijks gebruik worden deze termen vaak slordig gebruikt). Het verwijt betreft dan vooral het geloof in een superconcept, zoals God, waarvan het bestaan niet kan worden bewezen. 

Het is echter de vraag of dit verwijt terecht is. Een wereldbeeld is pas optimaal bruikbaar als het een sterke samenhang heeft; superconcepten zijn de beste denkbeelden om de samenhang van een wereldbeeld te versterken- en in die hoedanigheid zijn ze noodzakelijk. 

Een superconcept is uit de aard der zaak altijd een metafysisch bouwsel. Zulke metafysische bouwsels, die we nodig hebben om onze meest ultieme en verreikende vragen te beantwoorden, vallen, gezien hun bijzondere, alomvattende functie, altijd buiten de grenzen van wat bewijsbaar is. Ook de naturalist, die meent dat de ultieme staat van de werkelijkheid de logische orde is, waarop dan de natuurlijke orde van onze werkelijkheid stoelt, kan 'de waarheid' van deze ultieme logische orde niet bewijzen. 

Ondanks het feit dat de waarheid van een superconcept niet kan worden aangetoond, is het allesbehalve irrationeel of onredelijk om een superconcept op te voeren als sluitstuk van ons wereldbeeld. We beschikken niet over een alternatief voor een superconcept. Hoe meer inzichten en voorstellingen er aan het verstand van een dier ontspringen, inzichten en voorstellingen die elk onderling moeten samenhangen, hoe groter de behoefte is aan een denkbeeld dat tenminste zo ver reikt dat het alle inzichten omvatten en binden kan. 

De representatieve kracht van ons verstand bepaalt de metafysische graad van ons superconcept (God is tenminste zo machtig en volmaakt als kan worden begrepen door ons verstand en de orde die wij ontwaren in de wereld is tenminste van een graad die overeenkomt met de orde in ons verstand). 

Het is, voor wie zich doelgericht moet gedragen, zeer redelijk om zijn wereldbeeld te vervolmaken met een superconcept. Het is niet handig om alle inzichten en voorstellingen te verzamelen in kleine groepen die maar als eilanden verloren naast elkaar liggen. Om inzichtelijk en doelgericht te kunnen handelen hebben we een geordende zienswijze nodig waar voldoende ruimte is voor onze inzichten. Zo vermijden we dat we doelen willen bereiken die niet bij elkaar passen. 

Het zou een omkering van waarden zijn als we waarheid zo hoog aanslaan dat we onze superconcepten wegsnijden uit het hart van ons wereldbeeld. Ook hier geldt dat samenhang in alle gevallen belangrijker is dan waarheid. Nog afgezien van het feit dat waarheid in het ijle, metafysische hooggebergte van ons verstand nauwelijks nog een rol van betekenis kan spelen: een superconcept is geen roestige spijker waarvan je in één keer kunt zien dat deze half uit de oude schuurdeur steekt. 

Wie, om niet meer dan een bleek en waterig streepje waarheid, aan iemand vraagt om het metafysisch sluitstuk in zijn wereldbeeld op te geven, waarmee een ideale voedingsbodem is gelegd voor onredelijk en irrationeel gedrag, vraagt hem langs een omweg te doen het meest onredelijke wat een mens aan een mens kan vragen.

3 opmerkingen:

Rolf zei

Jan-Auke,

Ik meen je stukjes steeds beter te begrijpen met gevaar dat je mijn eigenwijze gedachten begint te beïnvloeden.

Rolf

Theo Smit zei

Jan,

ik meende in een eerder bericht het 'willen wegwerpen' van eerdere gedachten te willen ondersteunen, op blogniveau, met de bijgedachte dat de 'veranderbaarheid' beperkt is en de 'perfectie' onhaalbaar onder Gods Zon.

Ik wilde me excuseren voor dat Theo en Thea, want het was niet als 'grap' bedoeld, maar voor je het weet, werd Egbert toch Thea in een associatie die ik ook al niet bedoelde.

De betreffende context kon ik op je 'flexibele' blog, nu, al weer na twaalven, niet elders terugvinden.

De 'zinspelingen' mijnerzijds zijn heel noodgedwongen meestal op dinsdag en vrijdag, en inderdaad na twaalven.

Dat 'redeneren' kan ik niet op de 'welbespraakte' manier, maar dank voor de suggestie, dat er niet te gauw 'attributie' - theorie hoeft te worden toegepast.

Lees je wel eens een gedicht? Egbert? Eeen shiva-achtig gedicht?

Natuurlijk wil ik uiteindelijk graag een 'samenhangend' vertelsel van zijn perceptie, om meer 'jengel(de)' ik niet! Van proefschrift, best te 'volgen' (maar meteen weet hij te zeggen als een duikende kat wat er aan ontbreekt) naar 'boek'. Op een boek, nou Thea, sorry Egbert, wordt veel 'feller' gereageerd. En hij is terecht 'bang' voor haaien sinds Jaws en Theo's en Theo's en van die lieve Egbert (pun intended!.

Liefs voor Egbert, en moed voor Jan.

Egbert zei

@Theo, okay Theo, duidelijk.

Je schrijft: Lees je wel eens een gedicht? Egbert? Eeen shiva-achtig gedicht?

Ik lees wel eens een gedicht maar ben niet bekend met shiva-ahtige gedichten, hoewel ik wel ongeveer weet wat Shiva in het Hindoeïsme symboliseert, hoewel daar ook weer verschillende interpretaties over bestaan. Maar waar wil je nu naar toe.

Je schrijft: Op een boek, nou Thea, sorry Egbert, wordt veel 'feller' gereageerd. En hij is terecht 'bang' voor haaien sinds Jaws en Theo's en Theo's en van die lieve Egbert (pun intended!.

Op deze wijze heb je het nu heel fraai afgerond;-)