maandag 28 maart 2016

Verlangen naar het Volmaakte v. 2.0

1. Het heeft er veel van weg dat goede scholing de grootste tegenstander is van God. In de landen waar vrijwel alle burgers toegang hebben tot goed onderwijs is de kerkgang laag en is het geloof in God klein [1] [2]. 

Schijnbaar leren de kinderen op school zo naar de wereld te kijken dat er eenvoudigweg geen ruimte meer is voor God. Een kind ziet met de beste wil van de wereld niet hoe hij God nog een plek moet geven onder het net van wetenschappelijke theorieën dat over de wereld werd uitgeworpen.

Het is misschien niet zozeer de gedachte dat God 'bovennatuurlijk' is, maar de gedachte dat hij 'persoonlijk' is die hem ongeloofwaardig maakt. 

De geschoolde mens, zoals Dijksterhuis schreef, leeft in een gemechaniseerde wereld- en daar is voor een persoonlijke God geen plaats. De werkelijkheid wordt bepaald door haar mechanische gang. Een steen, de wind, het water, het zand, de bomen in het bos, niet door intenties worden ze bewogen maar door krachten.

"Persoon tegenover mechanisme" is misschien wel de formule die het conflict tussen wetenschap en het christelijk geloof het best weergeeft.

Mensen kunnen zich bij het 'bovennatuurlijke' nog wel iets voorstellen. Ze denken dan aan bijzondere krachten of aan hogere dimensies- of aan nog vreemdere natuurkunde dan de natuurkunde van nu. Een geschoold jongmens kan zich echter niet zoveel voorstellen bij een buitengewoon intentioneel wezen. Zelfs in het 'spirituele domein' (zoals dat tegenwoordig heet: we zijn in Nederland niet gelovig, maar spiritueel) lijkt men zich ongemakkelijk te voelen als men het hoogste aanspreekt als een 'persoon'. 

Het verpersoonlijken van de natuur is door de jarenlange, degelijke scholing van onze kinderen omgezet in het tegendeel, namelijk het mechaniseren van het geloof.

2. Is het werkelijk zo dat ons beeld van de wereld hermetisch gesloten is voor de gedachte dat er een bovennatuurlijke persoon bestaat?

Niet helemaal. Een voorbeeld van een zaak die zich lastig laat mechaniseren is de schoonheid van de wereld. Schoonheid wordt dan ook niet onderwezen op de Nederlandse scholen [3]. 

Waarom zou schoonheid gedachten oproepen aan een 'persoon'? Wel, alleen een intentioneel wezen, met een 'zelf' en een 'bewustzijn', kan genieten van schoonheid.

Een zelf is, anders dan veel mensen denken, geen overbodig 'ding'. Een zelf is een noodzakelijk instrument om je als één te kunnen richten op bepaalde aspecten van de werkelijkheid. Wie in het geheel geen besef van een zelf heeft, zal ongericht en doelloos door de wereld stappen.

In de loop van de evolutie is onze representatieve kracht enorm toegenomen. Dat heeft tot gevolg dat wij niet mechanisch onze opgelegde biologische doelen nastreven, maar dat wij ons zelf bepaalde doelen kunnen stellen- en deze intentionele doelen kunnen zelfs haaks op onze aangeboren, biologische doelen staan. Zo kan een mens besluiten om kinderloos door het leven te gaan.

Het is geen sinecure om je zelf doelen te kunnen stellen! Er is een heuse en tamelijk ingrijpende verbouwing van de geest voor nodig. En je hebt een 'zelf' nodig om de vele willekeurige doelen volledig te kunnen uitvoeren. Immers, er is geen groter evolutionair gevaar dan je doelen niet bereiken? Wie zich niet op een goede uitvoering van een taak kan richten, zal in alles mislukken en uiteindelijk geen enkel doel bereiken.

Wij zijn, al met al, uitgerust met een aantal bijzondere faculteiten.

3. Nu zijn een grotere representatieve kracht, het vermogen om onszelf nieuwe doelen te kunnen stellen, het zelf, en ons bewustzijn, de instrumenten die ons aanzetten om op zoek te gaan naar betekenis in ons leven (welke doelen zijn de moeite waard en welke niet) en die in ons het verlangen wekken naar een volmaakte werkelijkheid. Het is het begin van de mystiek.

In de klassieke periode onderscheidde men een faculteit die men 'nous' noemde. Het is een breed begrip dat eigenlijk zowel onze ratio omvat als onze persoonlijke intuïtie. De platonisten beschouwden het nous als het gereedschap waarmee wij konden 'zien' dat er een volmaakte wereld moet bestaan. Het nous maakt ons ontvankelijk voor de buitengewone kwaliteit van de werkelijkheid [4].

Misschien moeten we, in deze tijd, het nous maar beschouwen als een gereedschapskistje waarin een 'persoon' (of: zelf), een verstand, een bewustzijn en onze intuïtie in opgeborgen zijn.

4. Uiteraard zal de geschoolde moderne mens onmiddellijk -en schijnbaar terecht- opmerken dat elk stuk gereedschap in dit kistje gemechaniseerd kan worden. Het bewustzijn, het zelf en onze intuïtie zijn te herleiden (te reduceren) tot de werking van het brein.

Het is echter de vraag of je het bewustzijn, het zelf en onze intuïtie restloos kunt herleiden tot het mechaniek van ons brein. Dat is beslist geen uitgemaakte zaak.

Tegenover herleiden staat ontvouwen. Als we naar de mens kijken, dan zien we dat zijn verstand is gaan bloeien. Hij 'ontving' een grote representatieve kracht, zodat hij niet langer op 'mechanische' wijze zijn aangeboren biologische doelen hoeft te bereiken. Dit is een synthetische en geen analytische gebeurtenis: je mag daarom veronderstellen dat de term 'ontvouwen' accurater is dan 'herleiden'.

5. Volgens deze zienswijze maken wij ons eerder los uit het natuurlijke domein dan dat wij er vaster in wortelen. Juist het feit dat wij in staat zijn wetenschap te bedrijven, en dat wij onze verhouding tot de natuur zelf als studieobject kunnen kiezen, toont aan dat onze verhouding tot de natuur anders is dan die van andere dieren.

Het zelf, het bewustzijn, onze intuïtie (een mengeling van verstand en gevoel en onderbewustzijn) en onze grote representatieve kracht, zijn instrumenten die het mogelijk maken om achter de schermen van de werkelijkheid te kijken. Zoals een duikbrilletje en een snorkeltje, twee simpele stukken, het mogelijk maken om de troebele aanschijn van het zeewater op ons netvlies te breken en ons zo de schoonheid van de wereld onder water te tonen, zo zijn ons 'zelf' en ons 'bewustzijn' twee simpele toevoegingen die glans en kleur leggen over het mechaniek van de werkelijkheid.

Het heeft ook geen zin om het zelf te herleiden tot de mechanische eigenschappen van het brein, want zonder de bloei van het 'zelf' verdwijnt ook de gerichte aandacht voor schoonheid uit de wereld- zoals het water weer troebel wordt als we de duikbril voor onze ogen wegstoten.

6. Waarom zouden we geloven dat het 'zelf' te herleiden is tot het brein? Nogmaals, het is vanzelfsprekender om het zelf te beschouwen als een eigenschap die zich heeft ontvouwd uit het brein, maar die niet te herleiden is tot het mechaniek van ons brein.

Het 'zelf' heeft het brein wel nodig, zoals een bootje water nodig heeft om te kunnen drijven en varen. De vakterm voor deze bijzondere verhouding tussen zelf en brein is 'supervenience' (het zelf 'supervenieert' op het brein). 

Het zelf en het bewustzijn drijven en varen 'op' het brein en komen niet voor buiten het brein. Zo kan een bootje niet drijven en varen zonder water. Maar het bootje is niet te herleiden tot water; en zo is het 'zelf' niet te herleiden tot vlees en bloed. Zelfs als in rampspoed het bootje zinkt, dan nog is het onzinnig om te zeggen dat het bootje van water gemaakt is,- en zo is het onzinnig om van een 'zelf' in coma, een bewustzijn dat weggezonken is in het brein, te zeggen dat zulks bewijst dat het 'zelf' slechts van vlees en bloed is.

7. Volgens Plato is heel ons bestaan een heimwee en een verlangen naar een volmaakte wereld, die wij hebben gekend, maar die wij verloren zijn. Om in te zien dat deze wereld wel ooit bestaan heeft of bestaat, maar dan in een domein dat beschenen wordt door ander licht, heb je nu eenmaal bijzonder gereedschap nodig: een zelf, een bewustzijn, grote representatieve kracht en een goede intuïtie. 

Plato meende dat ons bestaan betekenis krijgt als we het juiste doel kiezen: we gaan zoeken naar het goede en het volmaakte. De schoonheid van de wereld doet ons vermoeden dat een dergelijke zoektocht niet vergeefs hoeft te zijn. 

Zouden we nu, tenslotte, niet mogen geloven dat als je een 'zelf' nodig hebt om betekenis te geven aan je leven, door het juiste doel te kiezen, wij niet ook het volmaakte zouden mogen beschouwen als een 'zelf'- een persoon tot wie je kunt bidden?


[1] Dit geldt voor de Noordelijke landen en zeker ook voor Nederland.
[2] John Rawls, wiens ideeën over rechtvaardigheid een tamelijk grote invloed hebben gehad op de inrichting van de moderne maatschappij, is misschien een groter gevaar voor het geloof dan wetenschap op zich: immers, Rawls meent dat rechtvaardigheid niet zozeer een kwestie is van juist handelen, maar van eer van een samenleving die zo is ingericht dat alle mensen 'gelijkelijk' toegang hebben tot de juiste instituties,- dus ook tot scholen en universiteiten.
[3] Het valt te verdedigen dat schoonheid een seksuele functie heeft. Hoe sterk deze verdediging is, is moeilijk te bepalen; bedenk dat schoonheid zich uitstrekt tot zeer grote delen van de wereld en in de meeste gevallen juist helemaal geen seksuele geladenheid heeft.
[4] Louth, A., The Origins of the Christian Mystical Tradition, 2ed., Oxford, 2007.          

20 opmerkingen:

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Schoonheid is een persoonlijke ervaring, sommige zaken worden door veel mensen als zodanig ervaren, maar ik betwijfel of er dingen zijn die voor iedereen als schoonheid gelden.

Dat het bedrijven van wetenschap ons los zou maken van de natuur geloof ik niet, integendeel, daar manifesteert de natuur zich juist het duidelijkste, omdat daarvan steeds minder aan de wetenschappelijke aandacht ontsnapt. Een oppervlakkige ervaring van de natuur geeft juist aanleiding tot onnatuurlijke of zelfs bovennatuurlijke speculaties, die niets met de natuur van doen behoeven te hebben.

Dat het zelf een tamelijk nieuwe eigenschap voor dieren is betwijfel ik, net zoals ik betwijfel dat het een eigenschap is die niet te herleiden is tot het mechaniek van ons brein.
Het definitieve woord is daarover nog niet gevallen. Zoals ik al vaker naar voren heb gebracht lijkt het zelf fundamenteel en steunt het op een primitieve persoonlijke individualiteit die zich al bij atomen manifesteert. Zie ook mijn reactie op de volgende link.
http://delachendetheoloog.blogspot.com/2016/02/analytisch-posteriori.html?showComment=1459066081648#c4318243686434553102
Volmaaktheid is een mooi woord zonder praktische betekenis, want er bestaat volgens mij geen volmaaktheid. Wat hopelijk wel bestaat is een redelijk compromis tussen goed en kwaad. De wet van behoud van ellende laat zich niet wegdenken. Het streven naar volmaaktheid is iets wat volwassen mensen terecht afgeleerd hebben, want volmaaktheid is onbereikbaar.

Jan-Auke Riemersma zei

Bert, je schrijft: [schoonheid is een persoonlijke ervaring]. Waarom is dat een bezwaar tegen het betoog?

Voorts zeg ik niet dat het bedrijven van wetenschap ons los maakt van de natuur, maar andersom: omdat wij ons losgemaakt hebben van de natuur zijn wij in staat wetenschap te bedrijven.

Goed lezen Bert, goed lezen...

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Schoonheidservaringen zijn geen confrontaties met het volmaakte. Zeker, ik ken muziekstukken die ik rustig volmaakt zou kunnen noemen als ik even vergeet hoeveel moeite daar voor gedaan is door hen die deze ervaringen mogelijk maken. Applaus is zeker niet alleen een teken van waardering voor die ervaring, maar ook en misschien wel vooral waardering voor al het werk wat daarvoor nodig was.

Of men zich eerst los moet maken van de natuur alvorens men wetenschap kan bedrijven weet ik nog zo net niet, het lijkt mij juist dat je je eerst in de natuur moet verdiepen om wetenschap te kunnen bedrijven.
Hoe dan ook lijkt het mij dus onjuist een positief verband te leggen tussen wetenschap en het zich los maken van de natuur. Lawrence Krauss tweette onlangs nog het volgende. "It's a Good Friday to enjoy the cosmos... celebrate by avoiding church or other places hazardous to your appreciation of the real universe". Helemaal ongelijk heeft hij niet, dunkt mij.

gert korthof zei

Jan, in mijn laatste blog wilde ik een link naar een oude blogpost van jou maken:
http://delachendetheoloog.blogspot.nl/2015/09/dood-paard.html
maar deze bestaat niet meer / is niet te vinden. Het zou over het boek van Paas en Peels moeten gaan. Heb je die verwijderd?

Egbert zei

@Jan je schrijft: omdat wij ons losgemaakt hebben van de natuur zijn wij in staat wetenschap te bedrijven.

Jan in welke context bedoel je dat precies, dus je verbonden voelen met de natuur maakt het bedrijven van wetenschap praktisch onmogelijk?

Jan-Auke Riemersma zei

Egbert, ik heb het stuk herschreven- en ik heb de passage waar jij naar verwijst aangevuld. Ik hoop dat nu duidelijk is wat ik bedoelde.

Jan-Auke Riemersma zei

Gert, ik zal de link herstellen! (Nee, ik verwijder geen links- maar je kunt ze aan- en uitzetten. Af en toe zet ik wat links uit, eenvoudigweg omdat ze slecht geschreven zijn en ik er tzt wat aan veranderen wil).

Jan-Auke Riemersma zei

Bert, je schrijft: [Schoonheidservaringen zijn geen confrontaties met het volmaakte.]

Maar dat staat er niet: je kunt (alweer) niet lezen. Allereerste wet van redelijkheid, wetenschap en filosofie: lees goed, interpreteer niet en doe een ander recht.

Jan-Auke Riemersma zei

Gert, ik heb alle links die verwijzen naar mn bespreking van P&P en de reacties daarop weer opengezet: je kunt ze in het zijpaneel vinden.

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Het spijt mij als je denkt dat ik je niet goed lees, ik meen je aandachtig te lezen maar blijkbaar slaag je er soms niet in je bedoeling aan mij duidelijk te maken.
Misschien komt dat omdat je termen gebruikt die niet binnen mijn ervaringswereld liggen en je er blijkbaar van uit gaat dat die voor mij dezelfde betekenis hebben als voor jou.
De ervaring van God is mij vreemd en wat jij en ik onder God verstaan kan daarom niet hetzelfde zijn.
In jouw betoog heb je het over het volmaakte en over schoonheid. Zoals ik opmerkte kan een muziekstuk voor mij volmaakt zijn, maar - zoals gezegd - dan vergeet ik even al het moeizame werk wat onder die zogenaamde volmaaktheid schuilt. De schoonheid van die muziek is voor mij ook bij nadere beschouwing onaantastbaar, omdat die het produkt is van een inspanning en het juist de bedoeling is dat die inspanning onzichtbaar blijft. Echter, diezelfde inspanning staat volmaaktheid in de weg. Ik ervaar wel schoonheid, maar ik ben niet zo naïef dat ik volmaaktheid ervaar. Voor jou is het blijkbaar geen probleem om dat woord in een subtiel betoog te gebruiken, maar voor mij schept dat onduidelijkheid.
Onder punt 3 heb je het over de instrumenten [die in ons het verlangen wekken naar een volmaakte werkelijkheid. Het is het begin van de mystiek.]
Wat zou ik in vredesnaam onder een volmaakte werkelijkheid moeten verstaan? Mystieke ervaringen ken ik eigenlijk niet, ik ken wel een gevoel van nietigheid tegenover het grote, van een verlangen om dingen te kennen en een motivatie om dingen uit te zoeken. Ik ken ook een gevoel van de grootheid van het zelf tegenover het kleine. Anderen geven vaak de indruk geen idee te hebben hoe grandioos een mens met zijn brein is.
Mystieke ervaringen zijn zinloos, omdat er dan blijkbaar sprake is van vragen waarop geen antwoord mogelijk is. Mystiek loopt voor mij dood, maar het simpele feit dat jij dat woord te berde brengt geeft al aan dat dit voor jou een ander begrip is.
Misschien zie je in dat het nog niet zo eenvoudig is op een heldere en voor iedereen begrijpelijke wijze over dit soort zaken te schrijven.

Jan-Auke Riemersma zei

Bert, je schrijft: [Echter, diezelfde inspanning staat volmaaktheid in de weg. Ik ervaar wel schoonheid, maar ik ben niet zo naïef dat ik volmaaktheid ervaar. Voor jou is het blijkbaar geen probleem om dat woord in een subtiel betoog te gebruiken, maar voor mij schept dat onduidelijkheid.]

Maar ten derde male: ik zeg toch ook niet dat wij volmaaktheid ervaren? Juist niet!

Dit heeft weinig te maken met de vraag of ik woorden en termen gebruik die jou van nature vreemd zijn, maar eerder met ... gewoon goed en grondig lezen.

Je leest vermoedelijk een stukje haastig, denkt het te begrijpen en loopt vervolgens leeg... En beweert dan iets wat met het onderwerp niet zoveel te maken heeft, maar dat wel erg over Bert gaat en over wat Bert denkt en vindt. -Waar overigens ook niets op tegen is, hoor, alleen nu heeft je bijdrage de schijn van redelijk commentaar terwijl het feitelijk om niet meer dan een opinierend commentaar gaat... En daar hoef ik natuurlijk niet op te reageren, want als ik rekening moet houden met 17.000.000 opinies word ik moe, terwijl ik natuurlijk ook liever lui ben...

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Dat je liever niet op opiniërend commentaar wil ingaan is duidelijk, maar waarom lok je dat dan uit door steeds met je eigen controversiële opinie te komen? Nu ook weer.
Dat je een 'zelf' nodig hebt om betekenis te geven aan je leven, door het juiste doel te kiezen kan ik nog wel volgen, maar als je daarna de vraag opwerpt of wij dan niet ook het volmaakte zouden mogen beschouwen als een 'zelf'- een persoon tot wie je kunt bidden, heb ik daar meer moeite mee.
Natuurlijk, als je met die persoon de volmaaktheid in je eigen persoon bedoelt, dan zou je tot jezelf kunnen bidden, maar je eigen persoon is mischien wel grandioos, maar zeker niet volmaakt en je kunt hooguit een dialoog met jezelf voeren.
Als je met die persoon een volmaaktheid buiten je eigen persoon bedoelt, wat bedoel je dan?
Het is wel duidelijk waar je op aanstuurt, maar is dan de vraag niet gerechtvaardigd hoe je het onbereikbare volmaakt kunt noemen? Is het onbereikbare juist geen kenmerk van het onvolmaakte?

Egbert zei

@Jan, Het is echter de vraag of je het bewustzijn, het zelf en onze intuïtie restloos kunt herleiden tot het mechaniek van ons brein. Dat is beslist geen uitgemaakte zaak.

Beide zijn toch onlosmakelijk met elkaar verbonden, al weten we niet hoe het nu precies werkt, maar wat had je dan nog verder eventueel in gedachten bij je opmerking "dat is beslist geen uitgemaakte zaak".
Je maakt me nu wel nieuwsgierig.

Jan-Auke Riemersma zei

Egbert, ik begrijp je vraag niet: dat wil zeggen, het staat toch te lezen in wat ik schreef?

Egbert zei

@Jan ik was wat te snel, maar desalniettemin......

"en zo is het onzinnig om van een 'zelf' in coma, een bewustzijn dat weggezonken is in het brein, te zeggen dat zulks bewijst dat het 'zelf' slechts van vlees en bloed is".

Maar zou je daar nu wel zo stellig in kunnen zijn. Want bij hersendood is het zelf definitief verdwenen, dus toch uiteindelijk een product van vlees en bloed.

Maar tevens zie ik het ongelofelijk geavanceerd werkend brein juist als een wonder der Schepping.


Jos Noorhoff zei

Jan, je stelt dat bewustzijn niet voorkomt buiten het brein , dan ontken jij logischerwijs dat God een immaterieel bewustzijn is , of heb ik het mis ?

Jan-Auke Riemersma zei

Egbert, je schrijft: [Maar zou je daar nu wel zo stellig in kunnen zijn. Want bij hersendood is het zelf definitief verdwenen, dus toch uiteindelijk een product van vlees en bloed.]

Is het zinvol om het getal twee te beschouwen als 'vlees en bloed'- ook al komt kennis van het getal twee uitsluitend voor in een brein van vlees en bloed?

Jan-Auke Riemersma zei

Jos, ik kan God niet onderzoeken. Per definitie -want zo is hij voor mijn geloof adequaat- is God goed, persoonlijk en overtreft hij in 'zijn' en 'denken' onze logische denkwijze. Dat is alles wat ik van hem weet.

Egbert zei

Jan, is het überhaupt zinvol om in deze de term zinvol te hanteren.
De zin van iets wat vergankelijk is.

Egbert zei

@Jan, het is onze doem als mens dat we een beperkt inzicht hebben en we sterfelijk zijn, daarom kunnen wij het doodsprobleem niet hanteren, het is vergelijkbaar met de Amersfoortse kei, we kunnen die kei niet tillen, ons inzicht schiet tekort, hoogstens de kei versieren met wat beeldspraak en op dergelijke manier de kei in het roze licht van onze opiumdromen zetten, dus de kei bestoken met projecties van onze toekomstdromen, goed bedoeld allemaal, maar de kei blijft een kei.

Die kei is er altijd al geweest voor alle mensen. Het sterven behoort tot het grote natuurproces van geboorte, bloeitijd en verwelken.

Ik las dit stukje in een oude pocket die ik bij het opruimen op de zolder vond. Er valt natuurlijk nog veel meer over te zeggen, maar ik heb eerst nog tachtig pagina's te gaan.