vrijdag 19 februari 2016

Analytisch a-posteriori

Atheïsten voeren de volgende spreuk: Niet god schiep de mens, maar de mens schiep god [1]. Hebben zij gelijk en is God 'slechts' een bedenksel van de mens? Het moge duidelijk zijn dat de gelovige hier een antwoord schuldig is: hoe komen we aan kennis van God als we niet in staat zijn om God (wetenschappelijk) te onderzoeken?  

samenhang
Het spreekt voor zich dat elk levend bouwwerkje, hoe eenvoudig ook, van begin af aan bepaalde biologische doelen heeft moeten bereiken. Organismen moeten in leven blijven (ze moeten zich voeden) en ze moeten zich delen of anderszins vermeerderen. Slagen ze daar niet in, dan neemt de natuur ze uit de omloop.

Wil een levend bouwwerkje zijn biologische doelen bereiken dan is 'samenhang' onmisbaar. Immers, levende bouwwerkjes bestaan uit veel verschillende onderdelen. Zou nu een levend bouwwerkje twee pootjes hebben, één dat stug naar achteren beweegt terwijl het ander naarstig naar voren beweegt, dan is het bouwwerkje per saldo niet erg geholpen met deze onderdelen; of stel dat een levend bouwwerkje zenuwweefsel heeft dat strijdige berichten doorgeeft: dan is zenuwweefsel eerder een nadeel dan een voordeel. Willen levende bouwwerkjes doeltreffend kunnen handelen, dan is 'samenhang' (eenheid) een noodzakelijke voorwaarde. Merk nu op dat 'samenhang' een logische notie is.

brein
Naarmate een levend bouwwerkje ingewikkelder wordt, zal het over een brein moeten beschikken dat de samenhang tussen oog, hand en verstand versterkt. Het is als met twee fietsers die naast elkaar rijden in de stad: gezamenlijk vormen zij én hun rijwielen een ingewikkeld systeem dat alleen doelgericht kan handelen als ze elkaar tijdig aanwijzingen geven.

Het egeltje is een aardig voorbeeld van een levend bouwwerkje met een uitstekende samenhang tussen brein en lichaam. Het gedrag van het egeltje past uitstekend bij zijn stekelige jas. Bij gevaar rolt het egeltje zich op tot een bal zodat zijn zachte buik wordt beschermd door een waaier van scherpe naalden. De voortreffelijke samenhang tussen talloze onderdelen, van hersencel tot spier, maken het mogelijk dat het egeltje zijn biologische doelen kan bereiken.

verstand
Samenhang is een vanzelfsprekend kenmerk van levende bouwwerkjes. Het is daarom, uit de aard der zaak, ook in het geheel niet bijzonder dat wij een verstand hebben dat overal samenhang en orde ontwaart: het is immers de taak van ons brein om overal samenhang te stichten en ontwaren?

Het is voorts ook niet bijzonder dat de wereld zélf geordend lijkt. Het kan niet anders of alle onsamenhangende modellen vallen buiten het bereik van een verstand dat gemaakt is om samenhang te stichten. Je hoeft zelfs niet te zoeken naar een verklaring waarom wetenschap werkt. Wetenschap is, gegeven de werking van ons verstand, geen zoektocht naar 'de' waarheid, maar een poging om een groots, samenhangend verhaal te vertellen. De wetenschapper is feitelijk iemand die de ordenende werking van ons verstand zo ver mogelijk oprekt en vertaalt in het meest samenhangende en passende model; dit model is voor ons dan ook vanzelf het meest bruikbare model. Maar de fysicus zegt ons niet wat de 'ware aard' van de natuur is. Anton Zeilinger, een heuse natuurkundige, zei onlangs in een interview: 'Dat de natuur ons fundamenteel verbaast, hoe goed je de vergelijkingen en de logica ook beheerst, is een veeg teken'. Zeker.

religie
We mogen daarom veronderstellen dat de werkelijkheid zelf groter, absurder en ingewikkelder is dan onze beste modellen kunnen weergeven. Wie gelovig is en denkt dat God een perfect wezen is, een wezen dat ons in alles overtreft, de schepper van hemel en aarde, heeft nu feitelijk geen andere keus dan te denken dat God de gehele werkelijkheid wél begrijpt. Zou dit niet zo zijn, dan zouden we een God in gedachten hebben die beperkt is. Wat voor ons absurd is, is voor God begrijpelijk [2].

Deze opvatting lijkt mij theologisch goed te verdedigen. Het is niet ongebruikelijk om God te beschouwen als een onstoffelijke, absolute eenheid, waar wij desondanks effectief verschillende attributen aan kunnen toeschrijven (God is in ieder geval geen bouwwerk dat uit honderden onderdelen bestaat).

analytisch a-posteriori [3]
De vraag die het bovenstaande oproept is: maar hoe weten wij nu dat dit beeld van God, ook al is het theologisch gezien een adequate voorstelling, niet louter en alleen een verzinsel is van de mens?

Wel, aangezien ons brein slechts een handig instrument is, bedoeld om de samenhang tussen verstand en lichaam te versterken, hebben we goede redenen om te denken dat niets onmogelijk is. Immers, als de werkelijkheid rijker is dan ons verstand voor mogelijk kán houden, dan is er geen zaak die wij kunnen bedenken die niet ook al voorkomt in de werkelijkheid. Feitelijk is al onze kennis analytisch [4]. We kunnen heel de werkelijkheid, alles wat bestaat, beschrijven zonder uit onze leunstoel te komen. Het enige wat ons daarom te doen staat is uitdenken wat de meest adequate theologische voorstelling van God is. Dat doen we achteraf, aan de hand van ons voortschrijdende inzicht in mens en wereld. Onze voorstelling van God is nu inderdaad het werk van mensen, maar we kunnen er desondanks zeker van zijn dat zij naar God verwijst [5] [6].


[1] Deze spreuk wordt beschouwd als een sterk en overtuigend argument tegen het bestaan van God. Omdat atheïsten en vrijdenkers zich soms gedragen als afvalligen die zich afzetten tegen de moederkerk, hebben ze er aardigheid in om de spreuk als volgt te noteren: nt gd schp d mns mr d mns schp gd.

[2] Dit is, grosso modo, de (opvallende) redenering van Rene Descartes.
   
[3] Kant en Hume meenden dat het analytisch a-posteriori niet mogelijk is. Saul Kripke meende echter dat het 'noodzakelijk a-posteriori' wel bestaat. Feitelijk is het analytisch a-posteriori dan niet ver weg.

[4] Merk op: deze kwalificatie geldt als we het hebben over het domein van de gehele werkelijkheid, niet als we ons beperken tot onze actuele wereld.

[5] Het is zelfs mogelijk om onze voorstelling van God te testen: als de bruikbaarheid van onze voorstelling te wensen overlaat, dan kunnen theologen onze voorstelling van God bijwerken zodat deze beter bruikbaar is. Omdat onze kennis van God analytisch a-posteriori is betekent dit dat onze voorstelling na bewerking nog steeds juist is!

[6] Dit geldt in beginsel voor alle bovennatuurlijke zaken. De werkelijkheid buiten onze modellen is nu eenmaal absurd: het hoeft ons niet te verbazen dat spreken over bovennatuurlijke zaken een onbegrijpelijk indruk maakt. Zo is de werkelijkheid, schijnbaar.

8 opmerkingen:

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

[Zo is de werkelijkheid, schijnbaar.]
Ik meende dat jij geen geloof hecht aan "bovennatuurlijke zaken" omdat je God als een onbegrepen natuurlijk fenomeen beschouwt en er voor jou maar één werkelijkheid bestaat. Jouw verhaal eindigt echter met de impliciete stelling dat de werkelijkheid ook de onbegrepen bovennatuur omvat, waarmee je die mèt God onder één noemer brengt.
Inderdaad onbegrijpelijk, want nu begrijp ik je helemaal niet meer.

Egbert zei

@Jan: Immers, als de werkelijkheid rijker is dan ons verstand voor mogelijk kán houden,

dan is er geen zaak die wij kunnen bedenken die niet ook al voorkomt in de werkelijkheid

Ook wat we allemaal Niet in staat zijn te kunnen bedenken zal wel bestaansgrond hebben, maar je mag natuurlijk het feit dat we ons tegenover een ondoorgrondelijk mysterie geplaatst zien toeschrijven aan het "bestaan" van een Bovennatuurlijke Entiteit.
Op die manier zou je het inderdaad kunnen bedenken.

Pieter zei

"Wil een levend bouwwerkje zijn biologische doelen bereiken dan is 'samenhang' onmisbaar. Immers, levende bouwwerkjes bestaan uit veel verschillende onderdelen. Zou nu een levend bouwwerkje twee pootjes hebben, één dat stug naar achteren beweegt terwijl het ander naarstig naar voren beweegt, dan is het bouwwerkje per saldo niet erg geholpen met deze onderdelen; of stel dat een levend bouwwerkje zenuwweefsel heeft dat strijdige berichten doorgeeft: dan is zenuwweefsel eerder een nadeel dan een voordeel. Willen levende bouwwerkjes doeltreffend kunnen handelen, dan is 'samenhang' (eenheid) een noodzakelijke voorwaarde. Merk nu op dat 'samenhang' een logische notie is."

Hier blijkt weinig begrip voor wat Darwin ooit geschreven heeft. LT denkt dat iets een doel heeft, maar het gaat natuurlijk om wie het beste is aangepast aan de omstandigheden.
Als het dus de beste oplossing is om 2 pootjes te hebben die verschillende kanten opgaat, dan zal die vorm overleven en misschien zelfs zegevieren over de "levensvormen met een doel".

Theo zei

Pieter,
ik meen dat je de point mist bij DLT. Laatste zinsnede is zowel leuk als geheel onzinnig, pootjes die verschillende kanten opgaan zijn weinig behulpzaam. Je denken is dus op een bepaalde manier logisch geordend (dat lijkt mij de boodschap),
en is niet bedoeld om dat te bevatten wat die logica ontstijgt.

p.s. maar DLT weet het vast beter.

Egbert zei

@Pieter: Met pootjes die verschillend kanten opgaan en daarbij nog ook nog eens voorzien van zenuwweefsel dat strijdige berichten doorgeeft lijkt me zegevieren überhaupt helemaal niet meer aan de orde. Dat wordt een kort verhaal.

We zouden ons hoofd er maar niet over moeten breken of het leven een doel heeft, life goes beyond any meaning, hoorde ik ergens, blijf je er maar over brainstormen kan je intellect je uiteindelijk tot waanzin drijven.

Bert Morrien zei

Jan-Auke

Even iets heel anders, namelijk de volgende aankondiging.
SCIENCE OF CONSCIOUSNESS CONFERENCE
APRIL 25-30, 2016 TUCSON
http://www.consciousness.arizona.edu/
Nogal ambitieus om het over de "wetenschap" van het bewustzijn te hebben, vind je ook niet?

Pieter zei

Ah, dus de natuur gedraagt zich zoals de mens vindt dat zij zich zou moeten gedragen?
Volgens mij is die gedachte het manco van mensen die denken dat er een hogere macht is.

Jan-Auke Riemersma zei

Pieter, ik volg je niet helemaal- enige uitleg is gewenst? Of is dit een reactie op een reactie?