zondag 31 januari 2016

Filosofie is alles

De 'mythe' -die vooral beta-geleerden graag in stand houden- is dat het sommige mensen gegeven is om rationeler te denken dan andere mensen.

Het merkwaardige is dat zulke 'rationele' mensen je, desgevraagd, niet duidelijk kunnen maken wat 'rationeel denken' precies inhoudt.

Vooral op scholen hoor je docenten vaak zeggen: jawel, maar ik houd me aan de feiten, ik ben een 'béta'.

Docenten zijn over het algemeen schatten van mensen, maar in sommige opzichten zijn ze wel erg onschuldig of onnozel. Veel 'neuro-mythes' schijn je bij uitstek aan docenten te kunnen slijten: ze geloven graag dat er verschillende leerstijlen bestaan (tot wel twintig stuks aan toe), dat je links- en 'rechts-helftigen' hebt en dus ook dat beta's 'eerst naar de feiten kijken, en dan pas een conclusie trekken'.

Ik weet zeker dat vrijwel geen enkele beta-docent ooit de moeite heeft genomen om zich af te vragen of zijn overtuiging, namelijk dat beta's zich vooral door de feiten laten leiden, wel overeenstemt met de feiten.   

De waarheid is, zoals filosofen nooit moe worden op te merken, dat mensen geen feiten verzamelen (en dan voorzichtig een conclusie trekken), maar dat mensen overtuigingen verzamelen en daar feiten bij zoeken [1].

Dit is dan ook de reden waarom filosofen zo invloedrijk zijn: zij onderzoeken de wortels van onze opvattingen, te weten: onze overtuigingen- en goede filosofen doen dit rigoureus. Zo werpen zij (soms) nieuw licht op een zaak. Wie de mens wil veranderen moet zijn overtuigingen bewerken.

(Het veranderen van overtuigingen gaat in twee stappen: eerst laat je zien dat overtuigingen niet goed samenhangen, vervolgens laat je zien dat nieuwe overtuigingen beter passen. Meestal lukt dit niet, want mensen zijn verknocht aan hun overtuigingen: je overtuigingen zijn je levenswerk. Je moet van heel goede huize komen om iemand duidelijk te maken dat zijn geliefde overtuigingen niet goed bij elkaar passen.)

Het is dan ook geen wonder dat de twee belangrijkste denkers uit de wetenschap sterk beïnvloed zijn door filosofen.

Einsteins ideeën zijn bepaald door Ernst Mach, Darwins ideeën zijn bepaald door Hume. Het zijn ook z'n filosofische ideeën geweest die de grote Albert blind gemaakt hebben voor de verdiensten van de quantummechanica. Want overtuigingen zijn, helaas, ook de oorzaak van stilstand en afbraak.

[1] Het is, zoals Popper zo meesterlijk beschreven heeft in een van zijn essays, niet eens zinvol om van 'feiten' te spreken als je niet eerst een stelsel van overtuigingen hebt. De wereld scheidt pas 'feiten' af nadat je haar hebt bewerkt met een theorie, hypothese of gissing.

22 opmerkingen:

gert korthof zei

"Het is dan ook geen wonder dat de twee belangrijkste denkers uit de wetenschap sterk beïnvloed zijn door filosofen. ... Darwins ideeën zijn bepaald door Hume."
Jan, dat 'bepaald' is overdreven. Ik zou zeggen laat zien wat en hoe en in welke mate.
Cruciaal was vooral Malthus
An Essay on the Principle of Population (1798) als inspiratie voor natuurlijke selectie en de strijd om het bestaan.

Jan-Auke Riemersma zei

Gert, ik heb de wijsheid uit:

Mitchell Stephens, Imagine There’s no Heaven: How Atheism Helped Create the Modern World (2014).

gert korthof zei

Dank je! Die kende ik niet. Dat jij zo'n boek leest! Complimenten!
In de wiki staat over Darwin:
Influences: Alexander von Humboldt, John Herschel, Charles Lyell.
maar inderdaad elders vind ik:
David Hume's influence on Charles Darwin, dat lijkt me voldoende interessant om eens te lezen. Dank!

Theo Smit zei

Zeker, Jan, dat deels weergeven van het interview-verhaal van Martijn van C. met Zeitlinger, moest bijna wel tot (iets soortgelijks) of dit vervolg leiden in je denken en zeggen op je blog.

Maar 'Filosofie is alles' lijkt me dan weer wat al te heftig 'zoeken' naar een bevestiging van een hoop dat er iets 'heersend' zou kunnen zijn in de wetenschap: de moeder der wetenschap zelf.

De enige echte liefde: moeder en kind. De moeder blijft toch almaar leren van haar kinderen, die haar briljante edelstenen teruggeeft (en ja, de criminele drones, dus met zes kinderen van zes verschillende vaders komt die andere tak van sport van de filosofie de ethiek steeds weer knagen aan het bed: was er ooit een beter appèl aan het 'gevoel' bij de jongeren die je naar de toekomst wil leiden dan de drie-eenheid van waar, schoon en mooi?)

Op Canvas zag ik gisteren nog een mooi 'draakje' over de 'relatie-spanning' mbt de dood van dochtertje Anne.

Dus naast de 'consistentie' moet de 'droom' staan, vraag dat anders maar aan Poetin of Obama, om nog eens wat anderen de 'twee grootste' te noemen, in een andere 'bokscategorie' (Inderdaad, so helpe me thou in the corner.)

Inzicht komt te paard, maar gaat niet eens te voet maar op teentjes verder.

Om maar eens lollig te wezen. Op de foto van de wijsgeer moet de bril of roze geschilderd of weg. Dat is mijn overtuiging, als je mensen wilt overtuigen. Het ziet er Trumperig uit so.
(Lach of ik schiet, Jan, met nog steeds respect voor je harde werken in de gelukkig goddeloze wereld: verrek waarom draait dat andere deeltje - op macroniveau blijft het lepeltjespsychologie in bed, dus onzin - in New York nou zo als op afspraak: wie weet toch dat level (is gewoon niveau in het Engels) van moeder-kind niveau, een waanzinnig onverklaarbaar complex redenen waarom ik de VK na bijna vijftig jaar volledig 'redundant' begin te vinden. Dus 'iets' in de 'overtuiging' begint te 'schuiven'. Voor de 'dood' zelf zal ik Christus houden voor een jongeman die het mooie en schone en ware net gemist had (wegens pukkels bij de TV- industrie van toen) en er de gedachte aan overhield dicht bij God te staan. Maar goed, het 'gevoel' dicht bij de mantra 'goed en waar en mooi' te willen zijn, daar komt niemand overheen. A la.

Sorry voor de lengte Jan en de tegen- 'argumenten' zou je moeten zoeken, want ze zijn verpakt in cellofaan. En je weet wat daarmee gebeurt: in de oranje container.

Nou ja, het nieuwste van het nieuwste: we hebben binnenkort afvalscheidingscoaches in een gemeente in Drenthe, dus blijf vooral dicht bij die gemeenschap vlakbij die Bijenkorf, opdat we nog ooit 'echt gezellig' op Schier terecht kunnen...voor de stilte van het verdriet dat we het gelaat van André Kuipers niet goed hebben 'beschouwd' in onze eigen tijd van Poetin en Obama (maar ook aanbevolen literatuur: nogmaals de tien delen Kerkheuvel: je ziet niet echt buiten je kraam van Eindhoven of omstreken.) Met de beste 'intenties'.

gert korthof zei

Jan, Darwin citeert David Hume niet in zijn Origin of Species, maar hij geeft als motto van zijn boek twee fraaie citaten van de filosofen:
William Whewell:
"But with regard to the material world, we can at least go so far as this—we can perceive that events are brought about not by insulated interpositions of Divine power, exerted in each particular case, but by the establishment of general laws."

en Francis Bacon:
"To conclude, therefore, let no man out of a weak conceit of sobriety, or an ill-applied moderation, think or maintain, that a man can search too far or be too well studied in the book of God's word, or in the book of God's works; divinity or philosophy; but rather let men endeavour an endless progress or proficience in both."

fraai niet waar?

In zijn inleiding van de Origin schrijft Darwin:
On my return home, it occurred to me, in 1837, that something might perhaps be made out on this question by patiently accumulating and reflecting on all sorts of facts which could possibly have any bearing on it.

Je zult dit wel herkennen; het zal ook wel geinspireerd zijn door een van beide filosofen.

Theo Smit zei

Hoi Jan,

leef je nog een beetje, of diep op vacare (niets doen) gegaan, als het pijnlijk is om welke reden dan ook, excuses. De strijd on het eigen gelijk zal voor de filosoof 'aantrekkelijk' blijven? (Dat is wat sarcastisch, maar dat kan je ook wel hebben naast al de eerdere ironie?)

Groet.

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Met de blindheid van Einstein viel het eigenlijk wel mee, als je bedenkt dat er goede redenen zijn om het algemene idee over het bestaan van deeltjes af te wijzen en Einstein's idee van een algemene veldtheorie - maar dan in gekwantifiseerde vorm - te volgen.
Zie "There are no particles, there are only fields" van Art Hobson
http://arxiv.org/abs/1204.4616
Op pag. 12 is het volgende te lezen.
["Fields are all there is" should be understood literally. For example, it's a common misconception to imagine a tiny particle imbedded somewhere in the Schroedinger field. There is no particle. An electron is its field. As is well known, Einstein never fully accepted quantum physics, and spent the last few decades of his life trying to explain all phenomena, including quantum phenomena, in terms of a classical field theory. Nevertheless, and although Einstein would not have agreed, it seems to me that QFT achieves Einstein's dream to regard nature as fields.]
Afgezien daarvan is er buiten de formules om heel wat interessants in dit artikel te vinden.

Bert Morrien zei

PS
Zie ook nog de volgende video, al was het alleen maar vanwege de uitstekende presentatie van het velden concept.
Particles, Fields and The Future of Physics - A Lecture by Sean Carroll
https://www.youtube.com/watch?v=gEKSpZPByD0

Jan-Auke Riemersma zei

Bert Morrien, de opvatting is me bekend: met velden kun je mathematische modellen maken waarmee je een groot aantal problemen kunt oplossen. Het is, zoals Weinberg zegt, daarom een wiskundig-filosofische keuze: je hebt feitelijk nog steeds geen idee wat je berekeningen nu 'echt' over de werkelijkheid zeggen. De eigenlijke problemen, de vraag wat 'we' nu eigenlijk aan het beschrijven zijn, blijven bestaan.

Jan-Auke Riemersma zei

Theo, het is uitstekend met mij- privé-omstandigheden in acht genomen, is het zelfs zeer goed met me en heb ik uitsluitend redenen 'tot dankbaarheid'.

Maar ik heb het druk. Ik stel er eer in om mijn leerlingen ook dit jaar weer veilig door het moeras van de examens te leiden. Bovendien zijn er allerlei werkzaamheden op school die af moeten. Dan heb ik nog wat schrijfwerk liggen. Kortom, het leek me verstandig om het blog even te laten rusten.

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Je schrijft "dat mensen overtuigingen verzamelen en daar feiten bij zoeken" en je haalt Popper aan die zegt dat het "niet eens zinvol om van 'feiten' te spreken als je niet eerst een stelsel van overtuigingen hebt. De wereld scheidt pas 'feiten' af nadat je haar hebt bewerkt met een theorie, hypothese of gissing."
Die manier van redenen lijkt te suggereren dat theorieën, hypotheses of gissingen feiten opleveren, maar het gebrek aan voorbeelden van deze gang van zaken duidt er al op dat dit niet waar is. Einstein en andere onderzoekers werden en worden juist gedreven door feiten die niet consistent zijn met gevestigde theorieën. Feiten zijn de motor van hypothesen en gissingen, waarvan sommige de status van enpirisch onderbouwde theorie bereiken en de rest weer in vergetelheid raken, zoals de ether, phlogistron en Generatio Spontanea.
Je wilt toch niet beweren dat het bestaan van donkere materie een feit is dat aan een theorie, hypothese of gissing wordt toegeschreven? Dit feit dringt zich op als gevolg van waarnemingen die inconsistent zijn met andere waarnemingen. Wanneer men de gevestigde theorie van de zwaartekracht toepast op de zichtbare materie, dan wijkt het resultaat consistent op grove wijze af van wat gemeten wordt. Dat feit is de reden waarom men naar verklaringen voor die discrepantie zoekt. Natuurlijk, zonder een zwaartekrachtstheorie is het onmogelijk om dit feit op te merken, maar je moet erkennen dat dit feit al bestond vóór men het opmerkte.
Hetzelfde geldt voor het foto-elektrisch effect, waarmee Einstein feitelijk een kwantumfysica formuleerde.
Er bestond een empirisch onderbouwde theorie voor de energie van thermische straling van zwarte lichamen bij een zekere temperatuur. Echter, die theorie voorspelde voor hogere temperaturen een energie die veel groter was dan feitelijk gemeten werd. Ook hier vormde de feiten de motivatie voor het ontwikkelen van de theorie van het foto-elektrisch effect. Ook hier kun je niet ontkennen dat dit effect al bestond vóór men het opmerkte.

Jan-Auke Riemersma zei

Bert, maar als de wereld vol feiten zit, die we alleen maar hoeven te zien -beetje opletten en de kip is gebraden- waarom hebben we dan eerst wetenschappers nodig die een theorie bedenken die weer voorbouwt op theorieen van voorgangers, enz. Waarom zien ze het dan niet direct? Als feiten dan zo uit de lucht kunnen worden geplukt, wat zijn wetenschappers dan een uilskuikens dat ze al die prachtige feiten eeuwen en liefst nog eens eeuwen over het hoofd zien...

Misschien helpt 't dan als al die geleerde heren een keer naar de opticien gaan: kunnen ze tenminste al die feiten wel zomaar zien...

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Feiten moeten eerst opgemerkt worden voor je daar wat mee kunt.
Waarom vind jij het nodig om mensen op te leiden? De wijsheden die jij aan hen verkondigt zouden ze toch ook zelf kunnen ontdekken? Iedereen kan toch bedenken wat filosofen bedenken?
Blijkbaar niet dus en daarom is jouw antwoord volstrekt onvoldoende.

Jan-Auke Riemersma zei

Bert, maar dat is immers wat ik zeg: een theorie kun je bedenken -en dus kan iedereen ze bedenken, in beginsel, dus ook filosofen, doch niet uitsluitend filosofen- maar een feit kun je niet waarnemen.

Een theoretisch sluitend verhaal bedenken -doet er niet toe op welk vakgebied- kost tijd en bouwt voort op het inzicht van voorgangers.

Feiten zien is echter onzinnig. Je leert feiten zien: dankzij je theoretische bagage.

Zuiver naar de feiten kijken is zoiets als een computer die, niet gehinderd door een besturingssysteem, alle toepassingen kan draaien die je maar wenst.

Bert Morrien zei

Jan-Auke,

Je hebt mij in het geheel niet overtuigd.
Als je onverwachts met je kop tegen de muur loopt dan is dat een feit. Pas daarna ga je er over nadenken hoe dat zo gekomen is. Jij beweert dat je eerst zou moeten leren dat je je kop kunt stoten, alvorens je tot de conclusie kan komen dat dit een mogelijk feit zou kunnen zijn. Leren doe je doordat je direct of indirect met onomstotelijke feiten geconfronteerd wordt, niet omdat je die bedenkt. Noem mij maar eens een voorbeeld van een onomstreden feit wat uitsluitend bedacht is, dan praten we verder. Ik ken maar een fenomeen wat daarop lijkt en dat is je eigen 'ik', maar als je het goed begrijpt moet je zien dat een kind tot zijn 'ik' komt omdat hij met zichzelf geconfronteerd wordt. Hier is het kind zelf het feit en niemand hoeft het te leren dit feit te erkennen omdat dit feit zich onweerstaanbaar aan het kind opdringt.

Jan-Auke Riemersma zei

Bert, maar ik wil je ook helemaal niet overtuigen: immers, aangezien er geen feiten zijn, kun je iemand die niet overtuigd wil worden niet overtuigen. Ideeën en denkbeelden en theorieën kun je niet onder dwang in iemands hoofd planten.

Egbert zei

@Jan een feit kun je ook zintuigelijk waarnemen, het hangt er een beetje vanaf in welke context je het woordje feit nu gebruikt.

Jan-Auke Riemersma zei

Egbert, het antwoord is natuurlijk 'nee'. Maar ik geef je het voordeel van de twijfel: geef mij eens een voorbeeld van een feit dat louter op observatie berust...

Egbert zei

@Jan, okay je bedoelt dat alles wat we als feiten beschouwen heeft te maken met interpretatie van signalen binnen het ingangsbereik van onze zintuigen wat verder in het brein verwerkt wordt. Want geen enkel feit kunnen we als werkelijkheid of een absoluut gegeven zien omdat alles wat we visueel of auditief waarnemen en denken aan subjectiviteit onderhevig is.
Ook het voorbeeld dat Bert aanhaalde die met zijn kop tegen de deur aanliep.

Je schijft: geef mij eens een voorbeeld van een feit dat louter op observatie berust...

Poe, wat kan jij moeilijke vragen stellen.

Je bestaan, hoe je dat ervaart, wat zich daarbij allemaal tussen je oren afspeelt, dat kun je observeren, of zie je dat alles als louter illusoir.

Jan-Auke Riemersma zei

Egbert, maar dat zijn toch voorbeelden van 'introspectie' (in de eigen geest kijken). Ook introspectie is niet onbemiddeld, maar berust tenminste op de 'informatie' over jezelf die je hebt: zoals je zelfbeeld (en je zelfbeeld is een construct, een theorie: zelfbeelden wijken niet zelden af van 'de waarheid').

Egbert zei

@Jan wat introspectie betreft doemt de onvermijdelijke vraag natuurlijk op in hoeverre de mens in staat is objectief naar zich zelf te kunnen kijken kijken. (het observeren van de vergaarde informatie omtrent jezelf, je opgebouwde zelfbeeld etc).

Maar je voelt toch dat je leeft, dat lijkt me een absoluut feit, ook zonder te denken, :-)maar ik heb begrepen dat er in de filosofie nogal verschillend wordt gedacht over het gegeven wanneer je wel of niet van feiten kunt spreken, in een discussie proberen dit onderwerp steeds verder uit te diepen, waar brengt je dat uiteindelijk.

Pieter zei

Het licht in onze huiskamer brandt (feit) en de gordijnen zijn gesloten (feit).
Mijn vader heeft een nagelriemontsteking (fijt).

"Een feit is een gebeurtenis of omstandigheid waarvan de werkelijkheid vaststaat, ofwel zintuiglijk kan worden waargenomen of instrumenteel gemeten."
Aldus Wikipedia.